Джордано Бруно еркін ойлау үшін қалай құрбан болды
Мазмұны
Еуропа тарихында жаңа идеялар мен қатаң дәстүрлердің қақтығысы жиі қайталанған. Әлемді түсіндіру діни қағидалармен шектелген кезеңде қалыптасқан көзқарастан ауытқу қауіпті саналды. Осындай жағдайда өз ойынан бас тартпаған ойшылдардың тағдыры күрделі болды. Джордано Бруно ақыл-ой еркіндігін қорғағандардың ең айқын символдарының біріне айналды. Оның өмір жолы мен қазасы еркін ойлау үшін төленген жоғары бағаны көрсетеді.
Дүниетанымының қалыптасуы және догмалардан бас тартуы
Бруноның интеллектуалдық жолы діни ортада басталды, онда білім беру қатаң ережелерге сүйенді. Дегенмен дәл осы ортада ол бедел мен ақыл арасындағы қайшылықты аңғарды.
- антикалық философияны зерделеу арқылы әлемнің шексіздігі мен көптүрлілігі туралы ойға келуі;
- схоластикалық ойлауға сын көзбен қарау, өйткені ол танымды шектеулі шеңберде ұстады;
- ғылымды, философияны және метафизиканы біртұтас жүйе ретінде түсіндіруге ұмтылу;
- шіркеу түсіндірмелерін сөзсіз қабылдаудан саналы түрде бас тарту.
Осындай көзқарас оны қолайсыз тұлғаға айналдырды. Ол сенімді жоққа шығарған жоқ, бірақ ой еркіндігін талап етті. Мұндай ұстаным сол дәуірде қауіпті еді. Ерте кезеңнен-ақ қайшылықтың тереңдей түсетіні анық болды.
Шексіз Ғалам және көп әлемдер туралы ілімі
Бруноның ең үлкен дау тудырған тұжырымдары космология саласына қатысты болды. Бұл идеялар сол заманның қалыптасқан түсінігінен әлдеқайда алға шықты.
- Ғаламның шексіз екенін және орталығы жоқ екенін мойындауы.
- Жерге ұқсас көптеген әлемдердің бар екенін дәлелдеуге тырысуы.
- Адамды жаратылыстың бірегей орталығы ретінде қарастырудан бас тартуы.
- Табиғатты тірі әрі үнемі қозғалыстағы тұтас жүйе ретінде түсінуі.
Бұл көзқарастар дәстүрлі дүниетанымды шайқалтты. Адам ерекше орыннан айырылды. Әлемдер теңдігі туралы ой болмысты түсінудің жаңа бағытын ашты. Сол кезең үшін мұндай пайымдар тым батыл еді.
Діни билікпен қақтығыс
Ойшылдың идеялары ресми доктринамен үйлеспей, біртіндеп ашық текетіреске ұласты. Оның еңбектері мен пікірлері билік өкілдерінің наразылығын күшейтті.
- догмаларға қайшы келгені үшін ересе айыптауларының қойылуы;
- көзқарастарынан бас тартқызу мақсатында ұзақ тергеулер жүргізілуі;
- қателігін мойындатуға бағытталған психологиялық қысым;
- еркіндігін шектеу арқылы ерік-жігерін сындыру әрекеттері.
Қауіпке қарамастан, Бруно өз ойынан айнымады. Ол сенімнен бас тартуды ақылға опасыздық деп санады. Мұндай таңдау оның тағдырын қайғылы етті. Қақтығыс ең қатал шешіммен аяқталды.
Сот үдерісі және бас тартудан үзілді-кесілді бас тартуы
Философқа қарсы сот бірнеше жылға созылып, түрлі ымыра нұсқаларымен қатар жүрді. Билік оның ашық түрде кешірім сұрауын күтті.
- көзқарастарынан толық бас тартса, жазаны жеңілдету ұсынылуы;
- ойларын жұмсартуға бағытталған үздіксіз талаптар;
- өлім қаупі арқылы қорқыту және оқшаулау;
- сот талабына бағынудан саналы түрде бас тарту.
Бруно өмірден гөрі ой еркіндігін жоғары қойды. Осы шешім оны ғалымнан символдық тұлғаға айналдырды. Ол идеяның адам өмірінен де қымбат болатынын көрсетті. Дәл осы ұстаным оны еркін ойлау жолындағы азап шеккен бейнеге айналдырды.
Кейінгі дәуірлер үшін Бруно бейнесінің маңызы
Философ қаза тапқаннан кейін оның ойлары жоғалып кеткен жоқ. Уақыт өте келе бұл мұраға деген көзқарас түбегейлі өзгерді.
- еркін ойлайтын тұлға бейнесі догматизмге қарсы күрестің символына айналды;
- космологиялық идеялары ғылым дамуына ықпал етті;
- тағдыры интеллектуалдық еркіндіктің бағасын еске салатын мысал болды;
- есімі күмәндану мен сұрақ қою құқығын қорғаудың белгісі ретінде сақталды.
Бұл тұлғаның маңызы бір кезеңмен шектелмейді. Ол ақыл дербестігін қорғаушылар үшін бағдар болып қалды. Өмір жолы прогресс тәуекелсіз болмайтынын көрсетеді. Сол себепті оның есімі әлі күнге дейін ой еркіндігімен байланысты аталады.
Джордано Бруноның тағдыры еркін ойлаудың догмалық билікпен қалай қақтығысатынын айқын көрсетеді. Оның өлімі өз сеніміне адалдықтың құны болды. Уақыт өте келе сол үшін жазаланған идеялар шындыққа жақын екені дәлелденді. Сондықтан бұл өмір жолы зияткерлік адалдық пен моральдық батылдықтың үлгісі ретінде қабылданады.
