Өзендер уақыт өте қалай өзгереді және арнасын неге ауыстырады

Су Жер бетінің келбетін үнемі өзгертіп отырады. Оның әсерінен аңғарлар, жыралар, шатқалдар және жер бедерінің басқа да пішіндері қалыптасады. Тіпті өзгермейтіндей көрінетін ең ірі өзендердің өзі шын мәнінде үздіксіз қозғалыс пен даму үдерісінде болады. Ондаған, жүздеген және мыңдаған жылдар бойы олар өз келбетін айтарлықтай өзгерте алады. Кейде мұндай өзгерістер соншалықты маңызды болады, нәтижесінде су ағыны мүлде жаңа бағытпен аға бастайды. Сондықтан өзен жүйелерін зерттеу ғалымдарға табиғатта жүріп жатқан үдерістерді тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Неліктен өзендер өзгеріссіз қалмайды

Кез келген өзен — үнемі өзгеріп отыратын табиғи жүйе. Оның пішіні ағыс жылдамдығына, жер бедерінің ерекшеліктеріне, климатқа, жауын-шашын мөлшеріне және көптеген басқа факторларға байланысты болады.

Қоршаған ортадағы болмашы өзгерістердің өзі уақыт өте келе айтарлықтай нәтижеге әкелуі мүмкін. Мысалы, ұзаққа созылған жауын-шашын кезеңдері су көлемін арттырады, ал құрғақшылық оны азайтады. Соның салдарынан ағыс сипаты мен оның айналадағы жер бедеріне әсері біртіндеп өзгереді.

Су жер бедерін қалай өзгертеді

Қозғалып жатқан су ағыны үлкен күшке ие. Ол тау жыныстарын бұзып, топырақ бөлшектерін тасымалдап және оларды басқа жерлерге жинақтай алады.

Өзен аңғарларының өзгеруіне әсер ететін негізгі үдерістер мыналарды қамтиды:

• ағыс әсерінен жағалаулардың шайылуы;
• құмды, сазды және ұсақ тастарды алыс қашықтыққа тасымалдау;
• белгілі бір бөліктерде шөгінділердің жиналуы;
• арнаның біртіндеп тереңдеуі немесе кеңеюі.

Осы үдерістердің арқасында табиғи ландшафт адамдарға өзгеріссіз көрінгеннің өзінде үнемі өзгеріп отырады.

Өзенді арнасын өзгертуге не мәжбүр етеді

Ағыс бағытының өзгеруі себепсіз болмайды. Әдетте оған бірнеше фактордың қатар әсер етуі ықпал етеді.

Ең кең таралған себептер төмендегідей:

1. Шөгінділердің жиналуы. Уақыт өте келе су ағыны көп мөлшерде құмды, лайды және басқа бөлшектерді тасымалдайды. Егер олар белгілі бір жерде жинала бастаса, судың бұрынғы бағытпен ағуы қиындайды. Соның нәтижесінде ағын өзіне ыңғайлы жаңа жол іздейді.
2. Жағалаулардың шайылуы. Ағыс өзен иірімдерінің сыртқы бөліктерін біртіндеп бұзады. Ұзақ уақыт ішінде бұл үдеріс арнаның бастапқы орнынан едәуір жылжуына әкелуі мүмкін.
3. Су тасқындары. Қатты тасқын кезінде су көлемі күрт артады. Кейде ағын жаңа бөліктерді жарып өтіп, қысқарақ бағытпен қозғала бастайды.
4. Тектоникалық үдерістер. Жер қыртысының кейбір бөліктерінің көтерілуі немесе төмендеуі су қозғалысының бағытына әсер етуі мүмкін. Мұндай өзгерістер баяу жүрсе де, олардың салдары айтарлықтай болады.

Аталған себептердің әрқайсысы өзен жүйесінің дамуына өзінше ықпал етіп, елеулі өзгерістерге алып келуі мүмкін.

Ирек өзендер қалай қалыптасады

Жазық аумақтарда көптеген өзендер ирелеңдеген пішінге ие болады. Мұндай бұрылыстар меандрлар деп аталады.

Су ағыны бұрылыс арқылы өткен кезде оның жылдамдығы біркелкі таралмайды. Иірімнің сыртқы жағында топырақ шайылса, ішкі бөлігінде шөгінділер жиналады. Уақыт өте келе бұл айырмашылық күшейіп, бұрылыс көлемі ұлғая түседі.

Ұзақ мерзімнен кейін кейбір бөліктер негізгі арнадан толық бөлініп кетуі мүмкін. Осылайша бұрын өзеннің бөлігі болған орақ тәрізді көлдер пайда болады.

Климаттың өзендердің өзгеруіне әсері

Климаттық жағдайлар су артерияларының дамуына орасан ықпал етеді. Жауын-шашын мөлшерінің немесе температураның өзгеруі олардың күйіне тікелей әсер етеді.

Әсіресе келесі факторлар маңызды рөл атқарады:

• су көлемін арттыратын ұзақ жаңбырлы кезеңдер;
• кейбір бөліктердің таяздануына әкелетін құрғақшылықтар;
• таулардағы мұздықтар мен қар жамылғысының еруі;
• күшті дауылдар мен экстремалды ауа райы құбылыстары.

Осы факторлардың әрқайсысы ағыс жылдамдығына, тасымалданатын шөгінділер көлеміне және судың жер бедерімен өзара әрекеттесу сипатына әсер етеді.

Адам әрекеті арнаға қалай ықпал етеді

Қазіргі қоғам су ресурстарын әртүрлі шаруашылық мақсаттарда кеңінен пайдаланады. Соның нәтижесінде көптеген өзендер елеулі өзгерістерге ұшырайды.

Ең байқалатын ықпал түрлеріне бірнеше бағыт жатады.

1. Бөгеттер салу. Мұндай құрылыстар ағыс жылдамдығын өзгертеді және шөгінділердің таралуына әсер етеді. Кейбір жағдайларда бөгеттен төмен орналасқан бөліктерде жағалаудың шайылуы күшейеді.
2. Каналдар жасау. Адамдар кеме қатынасы немесе суару мақсатында ағыс бағытын жиі өзгертеді. Бұл табиғи жүйенің қайта құрылуына алып келеді.
3. Пайдалы қазбаларды өндіру. Құм мен қиыршық тасты өндіру өзен түбінің құрылымын өзгерте алады. Мұндай жұмыстар кейде жағалаулардың тұрақтылығына әсер етеді.
4. Ормандарды кесу. Өсімдік жамылғысының азаюы аумақтың су режимін өзгертеді. Соның салдарынан топырақ эрозиясы мен тасқындардың қаупі артады.

Сондықтан қазіргі кезде мамандар өзен экожүйелерінің табиғи жағдайын сақтауға ерекше көңіл бөледі.

Арнаның өзгеруінің белгілі мысалдары

Тарихта өзендердің ағыс бағытын едәуір өзгерткен көптеген жағдайлар белгілі. Кейбір өзгерістер біртіндеп жүрсе, басқалары ірі су тасқындарының әсерінен болған.

Мысалы, жазық аумақтардағы көптеген өзендер өз тарихында бірнеше рет орын ауыстырған. Кей жағдайларда ескі арна көлдер тізбегіне айналып, жаңа бағыт негізгі арнаға айналған. Осындай үдерістер қазіргі уақытта да жалғасып келеді.

Өзендер — көптеген факторлардың әсерімен үнемі өзгеріп отыратын тірі табиғи жүйелер. Олардың дамуы жағалаулардың шайылуымен, шөгінділердің тасымалдануымен, климаттық ерекшеліктермен және жер қыртысында жүретін үдерістермен байланысты. Бұған қоса, адам әрекеті де елеулі ықпал етеді. Осы заңдылықтарды түсіну қоршаған ортаның болашақтағы өзгерістерін дәлірек болжауға және су ресурстарына ұқыпты қарауға көмектеседі.