Мұз дәуірлері қазіргі жер бедерін қалай қалыптастырды
Мазмұны
Жер шарының тарихы миллиардтаған жылдарға созылған үздіксіз өзгерістерден тұрады. Осы ұзақ кезең ішінде планетаның беткі қабаты табиғаттың қуатты күштерінің әсеріне бірнеше рет ұшырады. Солардың ішінде мұз дәуірлері ерекше орын алады, өйткені бұл кезеңдерде құрлықтың орасан зор аумақтарын алып мұз жамылғылары басып жатты. Мұндай процестер климатты ғана өзгертіп қоймай, құрлықтардың сыртқы келбетін түбегейлі қайта қалыптастырды. Бүгінгі таңда көріп жүрген көптеген таулар, жазықтар, көлдер мен аңғарлар өздерінің пайда болуын ежелгі мұздану кезеңдерімен байланыстырады.
Мұз дәуірлері дегеніміз не
Мұз дәуірі деп ұзақ уақытқа созылатын салқындау кезеңін атайды. Осындай уақытта құрлықтың кең аумақтары мұздықтармен жабылады. Мұндай кезеңдер Жердің геологиялық тарихында бірнеше рет орын алған. Соңғы ірі мұздану шамамен он екі мың жыл бұрын аяқталғанымен, оның іздері қазіргі уақытта да көптеген өңірлерде анық байқалады.
Суық кезеңдерде қардың жиналуы оның еруінен әлдеқайда жылдам жүрді. Соның нәтижесінде қалыңдығы бірнеше шақырымға жететін алып мұз қалқандары қалыптасты. Өз салмағының әсерінен бұл мұз массалары баяу қозғалып, айналасындағы жер бедеріне орасан зор ықпал етті.
Мұздықтар жер бетін қалай өзгертті
Қозғалыстағы мұздықты жай ғана қозғалмай жатқан мұз қабатымен салыстыруға болмайды. Алып мұз массалары тау жыныстарына үздіксіз әсер етіп, оларды бұзып және үлкен қашықтықтарға тасымалдап отырды.
Жер бедерінің өзгеруіне ықпал еткен негізгі процестерге мыналар жатады.
- қысым мен үйкелістің әсерінен тау жыныстарының бұзылуы;
- үлкен көлемдегі жыныс сынықтарының ондаған және жүздеген шақырымға тасымалдануы;
- жер бетінің кейбір бөліктерінің тегістелуі және кедір-бұдырлардың жойылуы;
- мұз ерігеннен кейін жаңа геологиялық құрылымдардың қалыптасуы.
Бұл процестердің әрқайсысы мыңдаған жылдар бойы жалғасып, тұтас аймақтардың сыртқы көрінісін біртіндеп өзгертті.
Қазіргі жер бедеріндегі ежелгі мұзданудың іздері
Мұздықтар шегінгеннен кейін мыңдаған жыл өтсе де, ғалымдар олардың қызметінің іздерін оңай анықтай алады. Табиғаттағы көптеген нысандар ежелгі мұздықтардың әрекетінің тікелей нәтижесі болып саналады.
Әсіресе келесі жер бедері пішіндері айқын мысал бола алады.
- Мореналық төбелер мұздық тасымалдаған тау жыныстарының сынықтарынан қалыптасты. Мұз ерігеннен кейін бұл материалдардың барлығы сол жерде қалып, ерекше биіктіктер түзді. Мұндай төбелер Солтүстік Еуропа мен Солтүстік Америкада кең таралған.
- Көл қазаншұңқырлары мұз массаларының қысымымен жер бетінің ойылуы нәтижесінде пайда болды. Климат жылынған кезде бұл ойыстар суға толды. Қазіргі кездегі мыңдаған көлдер дәл осылай қалыптасты.
- Трог аңғарлары өздерінің U әрпіне ұқсас пішінімен ерекшеленеді. Өзен аңғарларымен салыстырғанда олардың табаны кең әрі беткейлері тік болады. Мұндай ландшафтарды Альпі тауларында және Скандинавия тауларында көруге болады.
- Қой маңдайы деп аталатын жартасты пішіндер қозғалған мұздықтардың әсерінен тегістелген тау жыныстарынан тұрады. Бір жағы тегіс болса, екінші жағы әлдеқайда тік келеді. Осындай нысандар геологтарға ежелгі мұздықтардың қозғалыс бағытын анықтауға көмектеседі.
Бұл мысалдар мұз дәуірлері кезінде қандай ауқымды өзгерістер болғанын айқын көрсетеді.
Фьордтар мен таулы ландшафтардың қалыптасуы
Ежелгі мұздықтар әсіресе таулы аймақтарға ерекше әсер етті. Дәл осындай жерлерде олардың бұзушы және қалыптастырушы күші барынша айқын байқалды.
Қозғалыс барысында мұз массалары бұрыннан бар аңғарларды біртіндеп кеңейтті. Уақыт өте келе олар тік қабырғалы және терең ойыстарға айналды. Кейін теңіз деңгейі көтерілгенде осы аңғарлардың кейбірі су астында қалып қойды.
Мұндай нысандардың ең танымал мысалы — Норвегиядағы фьордтар. Бұл ұзын теңіз шығанақтары Еуропадағы ең әсем табиғи көріністердің бірі саналады және жыл сайын миллиондаған туристі өзіне тартады.
Мұз ерігеннен кейін өзендер мен көлдер неге өзгерді
Мұздықтардың шегінуі су жүйелерінің ауқымды өзгерістерімен қатар жүрді. Еріген мұздан пайда болған алып су ағындары жаңа өзен арналарының қалыптасуына және көптеген су айдындарының пайда болуына ықпал етті.
Ең маңызды салдарлардың қатарына бірнеше процесс жатады.
- мұздық ойыстарының орнында ірі тұщы көлдердің қалыптасуы;
- көптеген өзендердің ағыс бағытының өзгеруі;
- жазық аумақтарда батпақты жерлердің пайда болуы;
- аңғарлар мен ойпаң жерлерде құм мен қиыршықтастың жиналуы.
Осы өзгерістердің нәтижесінде қазіргі күнге дейін сақталған көптеген табиғи кешендер қалыптасты.
Мұздықтардың адам өміріне әсері
Ежелгі мұзданудың іздері тек геологтар үшін ғана маңызды емес. Бұл процестердің нәтижелері адамдардың шаруашылық қызметіне және қоныстануына да әсер етеді.
Көптеген құнарлы топырақтар бұрын мұздық шөгінділері жиналған аумақтарда пайда болған. Көлдер халықты тұщы сумен қамтамасыз етіп, туризмнің дамуына қолайлы жағдай жасайды. Сонымен қатар құм, қиыршықтас және басқа да пайдалы материалдардың көптеген кен орындары ежелгі мұздықтардың қызметімен байланысты.
Осындай процестерді зерттеу ғалымдарға планетамыздың тарихын жақсырақ түсінуге және болашақтағы табиғи өзгерістерді болжауға мүмкіндік береді.
Мұз дәуірлері қазіргі Жер келбетінің қалыптасуына ықпал еткен ең маңызды факторлардың бірі болды. Олардың әсерінің арқасында бүгін біз үйреншікті деп қабылдайтын көптеген табиғи нысандар пайда болды. Ежелгі мұздықтардың іздерін зерттеу планетамыздың мыңдаған жылдар аясында да қаншалықты өзгермелі екенін көрсетеді. Осындай білім климаттың, геологиялық процестердің және табиғи ландшафтардың дамуы арасындағы өзара байланысты тереңірек түсінуге көмектеседі.
