Ғалымдар Жердегі ең ежелгі ормандардың қалдықтарын қалай тапты
Мазмұны
Біздің планетамыздың тарихында әлдеқашан жойылып кеткен әлемдердің көптеген іздері сақталған. Миллиондаған жылдар бұрын Жер қазіргі кездегіден мүлде өзгеше болған, ал бүгінгі өсімдіктер мен жануарлардың көпшілігі әлі пайда болмаған еді. Ғалымдар табиғаттың даму жолын және қоршаған ортаның өзгерістерін жақсырақ түсіну үшін ежелгі тіршіліктің іздерін үнемі іздеп келеді. Алғашқы ормандар ерекше қызығушылық тудырады, өйткені олар атмосфера мен экожүйелердің қалыптасуында маңызды рөл атқарған. Ұзақ уақыт бойы зерттеушілер мұндай өсімдік қауымдастықтарының қандай болғаны туралы тек болжам жасай алды. Алайда жаңа табылған деректер Жердегі ең көне ормандар туралы білімді айтарлықтай кеңейтті.
Алғашқы ормандар ғылым үшін неліктен маңызды
Ормандардың пайда болуы Жер тарихындағы ең маңызды оқиғалардың бірі болды. Оларға дейін құрлықтың басым бөлігі қазіргі кездегідей жасыл әрі алуан түрлі болмаған. Ірі өсімдіктердің таралуы қоршаған ортаға үлкен өзгерістер әкелді.
Тамыр жүйелері тау жыныстарын бұзып, топырақтың қалыптасуына белсенді түрде қатыса бастады. Сонымен қатар өсімдіктер атмосфера құрамына әсер етіп, оттегінің мөлшерін біртіндеп арттырды. Осы процестердің арқасында күрделі экожүйелердің дамуына қолайлы жағдай қалыптасты.
Ежелгі ормандар қай жерлерден табылды
Алғашқы ормандардың іздерін іздеу әлемнің көптеген елдерінде жалғасып келеді. Әсіресе соңғы онжылдықтарда геологиялық зерттеу әдістерінің дамуы маңызды жаңалықтарға жол ашты.
Ең танымал табылған орындардың қатарына бірнеше өңір жатады.
- АҚШ-тағы қазіргі Нью-Йорк штатының аумағы, мұнда ежелгі тамыр жүйелерінің көптеген іздері табылған;
- Ұлыбританияның кейбір аудандары, онда ерте дәуірдегі өсімдіктердің іздері мен тасқа айналған қалдықтары сақталған;
- Солтүстік Африкадағы ежелгі флораның дамуына қатысты маңызды мәліметтерді қамтитын аумақтар;
- Еуропаның кейбір өңірлері, мұнда ғалымдар девон кезеңіне жататын өсімдік қауымдастықтарының қалдықтарын анықтаған.
Әрбір жаңа табылған дерек жүздеген миллион жыл бұрынғы алғашқы орман экожүйелерінің қандай болғанын дәлірек түсінуге мүмкіндік береді.
Зерттеушілер табылған қалдықтардың жасын қалай анықтайды
Мұндай нысандардың жасын сыртқы көрінісіне қарап анықтау мүмкін емес. Нақты мәліметтер алу үшін мамандар әртүрлі ғылыми әдістерді қолданады.
Төмендегі тәсілдер ерекше маңызды рөл атқарады.
- Геологиялық қабаттарды зерттеу тау жыныстарының қалыптасқан уақытын шамамен анықтауға мүмкіндік береді. Әрбір қабат Жер тарихының белгілі бір кезеңімен байланысты болады. Осылайша ғалымдар табылған қалдықтардың жасын жоғары дәлдікпен белгілей алады.
- Тасқа айналған қалдықтарды бұрыннан белгілі үлгілермен салыстыру ежелгі ағзалардың өмір сүрген уақытын нақтылауға көмектеседі. Бұл әдіс палеонтологияда кеңінен қолданылады. Әсіресе жақсы зерттелген өсімдік топтарымен жұмыс кезінде тиімді нәтиже береді.
- Тау жыныстарының химиялық құрамын талдау қоршаған орта жағдайлары туралы қосымша мәлімет береді. Алынған ақпарат ежелгі экожүйелерді қайта құруға мүмкіндік жасайды. Сонымен қатар зерттеушілер сол кезеңдегі климатты жақсырақ түсіне алады.
- Заманауи сканерлеу технологияларын пайдалану табылған нысандарды бүлдірмей зерттеуге мүмкіндік береді. Үш өлшемді үлгілер құрылымның ең ұсақ бөлшектерін қарастыруға көмектеседі. Соның арқасында бұрыннан белгілі үлгілердің өзінен жаңа мәліметтер алуға болады.
Әртүрлі әдістерді қатар қолдану ғалымдардың қорытындыларын сенімді әрі нақты етеді.
Алғашқы ормандар қандай болған
Көптеген адамдар ежелгі ормандарды қазіргі ормандарға ұқсас деп елестетеді. Алайда шындық мүлде басқаша болған. Миллиондаған жылдар бұрын өсімдіктер әлемі бүгінгі күндегіден едәуір ерекшеленді.
Алғашқы ормандарда қазіргі емендер мен қайыңдарға ұқсас ағаштар болмаған. Өсімдік жамылғысының едәуір бөлігін құрылымы қарапайым әрі ерекше түрлер құрады. Кейбір өсімдіктер сыртқы келбеті жағынан алып қырықжапырақтарға немесе қарапайым діңгекті ағаш тәрізді өсімдіктерге ұқсайтын.
Мұндай өсімдіктердің биіктігі бірнеше метрге жетуі мүмкін еді. Қарапайым болып көрінгеніне қарамастан, олар құрлықтағы тіршіліктің дамуындағы маңызды кезең болды.
Ежелгі өсімдіктердің тамырлары нені көрсетті
Ғалымдар қазба күйінде сақталған тамыр жүйелеріне ерекше назар аударады. Дәл осы құрылымдар алғашқы ормандардың қоршаған ортамен қалай әрекеттескенін түсінуге мүмкіндік береді.
Зерттеулер бірнеше маңызды ерекшелікті анықтады.
- тамырлар бұрын ойлағаннан әлдеқайда терең қабаттарға дейін енген;
- өсімдіктер тау жыныстарының бұзылуына белсенді түрде қатысқан;
- ежелгі өсімдік жамылғысы химиялық элементтердің айналымына әсер еткен;
- тамыр жүйелерінің дамуы тұрақты экожүйелердің қалыптасуына ықпал жасаған.
Бұл жаңалықтар алғашқы ормандардың планетаға әсерінің ауқымын жақсырақ түсінуге көмектесті.
Неліктен жаңа ашылулар әлі де жалғасып жатыр
Қазіргі уақытта да ғалымдар ең көне ормандардың бар болғанын дәлелдейтін жаңа деректерді үнемі тауып келеді. Көптеген аумақтар әлі толық зерттелмеген, ал заманауи технологиялар бұрын анықтау мүмкін болмаған бөлшектерді көруге мүмкіндік береді.
Әрбір жаңа экспедиция құрлықтағы тіршіліктің алғашқы даму кезеңдері туралы қосымша мәлімет береді. Кейде тіпті шағын ғана табылған үлгінің өзі ғылыми түсініктерді өзгертіп, зерттеудің жаңа бағыттарына жол ашады.
Ең ежелгі ормандарды зерттеу Жердің алыс өткеніне үңіліп, қазіргі әлемнің қалай қалыптасқанын түсінуге мүмкіндік береді. Геологтардың, палеонтологтардың және басқа мамандардың еңбегінің арқасында жүздеген миллион жыл бұрын болған оқиғалардың көрінісі біртіндеп қалпына келтіріліп жатыр. Осындай жаңалықтар құрлық экожүйелерінің қалыптасу жолы қаншалықты ұзақ әрі күрделі болғанын көрсетеді. Табылған әрбір жаңа дерек Жердегі тіршілік тарихының алып шежіресіндегі маңызды бөлшек болып саналады.
