Қазақстанның атақты рулары туралы 26 қызықты дерек

Еуразияның көшпелі халықтары қоғамды ұйымдастырудың ерекше жүйесін қалыптастырды. Оның негізінде тайпалық және рулық құрылым жатты – бұл жүйе қоғамды реттеуге, жайылымдарды бөлісуге, әскери күштерді үйлестіруге және тұрақты қалалар мен жазба мұрағаттар болмаған жағдайда тарихи жадты сақтауға мүмкіндік берді. Қазақ халқы осы дәстүрді мұра етіп алып, оны ерекше деңгейге жеткізді. Жүздер мен рулар жүйесі көшпелі өркениет тарихындағы ең дамыған әлеуметтік құрылымдардың біріне айналды. Әр қазақ дәстүр бойынша өзінің тегін жеті атаға дейін білуі тиіс – «жеті ата» қағидасы генеалогиялық жадты бүгінгі күнге дейін сақталған тірі мәдени институтқа айналдырды. Қазақстанның рулары тек тарихи бірліктер ғана емес. Олар өз аңыздары, батырлары, таңбалары және дәстүрлері бар тірі қауымдастықтар болып табылады. Бұл қауымдар ғасырлар бойы Ұлы даладағы саяси және мәдени өмірдің маңызды бөлігі болды. Кейбір рулар тұтас мемлекеттердің қалыптасуына негіз болды, басқалары даңқты батырларымен немесе билерімен танылды, ал кейбіреулері мәдени жетістіктері арқылы тарихта із қалдырды. Төмендегі жиырма алты дерек қазақ рулары әлемін оның тарихи тереңдігімен және қазіргі өмірдегі маңызымен бірге таныстырады.

1. Қазақ қоғамы дәстүрлі түрде үш жүзге бөлінді – Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші жүз. Әр жүз белгілі бір аумақты қамтып, бірнеше ірі тайпаларды біріктірді. Бұл тайпалар өз кезегінде ондаған рулардан тұрды. Мұндай бөлініс шамамен XVI–XVII ғасырларда қалыптасып, қазақтардың географиялық орналасуын және шаруашылық өмірінің ерекшеліктерін көрсеткен.
2. Ұлы жүз тарихи тұрғыдан Жетісу өңірі мен қазіргі Қазақстанның оңтүстігін мекендеген. Оның құрамына дулат, албан, суан, жалайыр, қаңлы сияқты ірі тайпалар кірген. Ұлы жүздің рулары көбіне жартылай отырықшы өмір салтымен және егіншілікпен байланысты болған.
3. Дулат тайпасы Ұлы жүз құрамындағы ең көп санды тайпалардың бірі саналады. Осы тайпадан көптеген атақты қолбасшылар мен саяси қайраткерлер шыққан. Олар Қоқан хандығымен және Ресей империясымен қарым-қатынаста маңызды рөл атқарған. Дулаттардың саны тарихта соншалықты көп болғандықтан, кейбір деректерде олар оңтүстік өңірлердегі қазақ мемлекеттілігінің тірегі ретінде сипатталған.
4. Албан тайпасы XVIII ғасырда жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте ерекше ерлік көрсеткен батырларымен белгілі. Солардың бірі – халық аңыздарында сақталған Байтерек батыр. Албан тайпасының өкілдері XIX ғасырда қазақ-қытай шекара саясатын қалыптастыруға да белсенді қатысқан.
5. Орта жүз қазақ даласының орталық және солтүстік-шығыс аймақтарын мекендеген. Оның құрамына арғын, найман, қыпшақ, керей және қоңырат сияқты ықпалды тайпалар кірген. Қазақтың көптеген атақты билері, ақындары және әскери қолбасшылары осы Орта жүзден шыққан.
6. Арғын тайпасы қазақ тарихындағы ең ықпалды тайпалардың бірі болып есептеледі. Осы тайпадан атақты шешен әрі би Қазыбек би шыққан. Ол қазақтың үш ұлы биінің бірі болып саналады. XVIII ғасырдың 1730-жылдарында Қазыбек би жоңғар билеушісі Галдан Церенмен жүргізілген келіссөздерге қатысқан. Арғындар қазақ қоғамының құқықтық дәстүрлерін сақтаушылар ретінде де белгілі.
7. Арғын тайпасындағы қаракесек руынан атақты Қазыбек би шыққан. Оның шешендігі соншалықты танымал болғандықтан, «Қазыбектей шешен» деген тіркес қазақ фольклорында қалыптасқан. Қазыбек би Төле би және Әйтеке бимен бірге жоңғарлармен жүргізілген келіссөздерде көшпелілер дипломатиясының үлгісін көрсеткен.
8. Найман тайпасының тарихы өте көне дәуірлерге кетеді. Бұл тайпа өз тегін Орта Азиядағы ортағасырлық найман халқымен байланыстырады. Наймандар Шыңғыс хан дәуірінде өмір сүріп, XIII ғасырдың басында моңғол шапқыншылығына қарсы елеулі қарсылық көрсеткен. Қазақ наймандары ғасырлар бойы өздерінің ежелгі тегін ерекше мақтанышпен сақтап келген.
9. Найман тайпасынан шыққан Бұқар жырау Қалқаманұлы қазақтың ұлы жырауларының бірі саналады. Ол XVIII ғасырда өмір сүріп, Абылай ханның кеңесшісі болған. Бұқар жыраудың философиялық және саяси мазмұндағы жырлары қазақ әдебиетінің маңызды мұралары ретінде сақталған. Аңыз бойынша ол жүз жылдан астам өмір сүріп, даналықтың символына айналған.
10. Қыпшақ тайпасының атауы түркі тарихында өте көне және кең таралған. Орта ғасырларда қыпшақтар Дунайдан Ертіске дейінгі кең аумақты мекендеген. Оларды орыс жылнамаларында половецтер деп атаған. Қазақ қыпшақтары өздерін осы ұлы халықтың тікелей ұрпағы деп есептейді. Орта жүз құрамында қыпшақтар жауынгерлік қабілетімен және ат үстіндегі шеберлігімен танылған.
11. Қыпшақ тайпасынан шыққан Сырым батыр XVIII ғасырдың соңында Кіші жүздегі ең ірі антиколониялық көтерілістердің бірін басқарған. Оның Ресей империясының кеңеюіне қарсы күресі шамамен жиырма жылға созылған. Сырым батырдың есімі халық жадында еркіндік пен батылдықтың символы ретінде сақталған.
12. Керей тайпасы Орта жүз құрамына кіреді және өзінің ұйымшылдығымен ерекшеленеді. Осы тайпаның өкілдері жалайырлармен бірге шамамен 1465 жылы Қазақ хандығын құрған. Бұл оқиға қазақ мемлекеттілігінің бастауына айналды. Алғашқы қазақ хандары Жәнібек пен Керей осыған байланысты туыс тайпалардан шыққан.
13. Кіші жүз қазақ даласының батыс бөлігін, Жайық өзені мен Каспий теңізі маңын мекендеген. Оның құрамына үш ірі бірлестік кірген: Әлімұлы, Байұлы және Жетіру. Кіші жүз 1731 жылы Әбілқайыр хан тұсында алғаш болып Ресей бодандығын қабылдаған.
14. Байұлы бірлестігінен шыққан атақты батырлардың бірі – Исатай Тайманұлы. Ол ақын Махамбет Өтемісұлымен бірге 1836–1838 жылдары Жәңгір ханның және Ресей әкімшілігінің билігіне қарсы көтерілісті басқарған. Исатай мен Махамбет есімдері қазақ мәдени жадында батыр мен ақынның бірлігі ретінде сақталған.
15. Ақын Махамбет Өтемісұлы Байұлы тайпасындағы беріш руынан шыққан. Оның көтеріліс жылдарында жазылған жалынды өлеңдері қазақ батырлық поэзиясының жарқын үлгілеріне айналды. Замандастары Махамбеттің сөзі найзадан да өткір болғанын айтқан.
16. Таңба – ру белгісі – әр рудың ең маңызды айқындаушы символдарының бірі болды. Таңбалар малға басылып, қаруға қашалып, құлпытастарға бейнеленген. Олар адамның белгілі бір руға тиесілі екенін көрсеткен. Бұл таңбалар бүгінгі күнге дейін сақталып, мәдени сәйкестіктің белгісі ретінде қолданылып келеді.
17. Төре руы қазақ қоғамында ерекше мәртебеге ие болды. Төрелер Шыңғыс ханның еркек ұрпағынан тараған деп саналған. Сол себепті хан тағына отыру құқығы тек осы әулетке тиесілі болған. Бұл дәстүр бірнеше ғасыр бойы сақталып, XIX ғасырда хандық билік жойылғанға дейін жалғасқан.
18. Қазақ тарихындағы ең беделді билеушілердің бірі – Абылай хан – Орта жүздің төре әулетінен шыққан. Ол үш жүзді өз билігіне біріктіріп, Ресей, Қытай және Жоңғария сияқты ірі мемлекеттердің арасында шебер саясат жүргізген. Абылай 1771 жылы бүкіл қазақтың ханы болып жарияланып, 1781 жылға дейін билік жүргізген.
19. Орта жүздегі қоңырат тайпасынан қазақтың әйгілі мемлекет қайраткері Кенесары Қасымұлы шыққан. Ол 1837–1847 жылдары қазақ халқының ұлттық-азаттық қозғалысын басқарған. Бұл көтеріліс Ресей отарлауына қарсы қазақ тарихындағы ең ірі қозғалыстардың бірі болды. Кенесары үш жүздің ханы болып жарияланып, 1847 жылы қырғыздармен шайқаста қаза тапқан.
20. Ұлы жүздегі шапырашты руы қазақтың ұлы биі және ақыны Төле бидің туған жері ретінде белгілі. Ол XVII–XVIII ғасырларда өмір сүріп, қазақ қоғамындағы ең беделді тұлғалардың бірі болған. Оның нақыл сөздері бүгінге дейін халық даналығының үлгісі ретінде айтылады.
21. Әйтеке би – қазақтың үш ұлы биінің бірі – Кіші жүздегі Байұлы тайпасының кете руынан шыққан. Ол жоңғар шапқыншылығы мен XVIII ғасырдың басындағы «Ақтабан шұбырынды» кезеңінде өмір сүрген. Әйтеке би Төле би және Қазыбек бимен бірге елді қорғау мәселелерін талқылап, дипломатиялық келіссөздерге қатысқан.
22. Жалайыр тайпасы Ұлы жүз құрамына кіреді және өз тегін ортағасырлық моңғол жалайыр руымен байланыстырады. Бұл тайпа Жетісу өңірінде маңызды аумақтарды мекендеген және Қазақ хандығы құрылған кезден бастап оның саяси өміріне белсенді қатысқан. Аңыздар жалайырларды хан Жәнібекпен байланыстырады.
23. Кіші жүздегі адай тайпасы ержүректілігімен және тәуелсіз рухымен белгілі. Адайлар Маңғышлақ түбегін мекендеген. Бұл өңір қазақ даласының ең қолжетімсіз аймақтарының бірі саналған. Адайлар бірнеше рет Ресей билігіне қарсы көтерілістер ұйымдастырған. Солардың ішінде 1870 жылғы Адай көтерілісі ерекше танымал.
24. «Жеті ата» дәстүрі қазақ қоғамында тек мәдени ғана емес, практикалық мәнге де ие болды. Әр адам әке жағынан жеті атаға дейін өз тегін білуге міндетті болған. Бұл дәстүр бір рудың ішінде некеге тыйым салу қағидасын қамтамасыз етіп, жақын туыстар арасындағы некеден сақтандырған. Бүгінде бұл дәстүр қазақ мәдениетінің маңызды белгісі ретінде сақталған.
25. Халық батыры Бөгенбай батыр Орта жүздегі арғын тайпасының қанжығалы руынан шыққан. Ол XVIII ғасырдың бірінші жартысында жоңғарларға қарсы көптеген шайқастарда қазақ жасақтарын басқарған. 1730 жылғы Аңырақай шайқасындағы жеңісте оның рөлі ерекше болған. Бөгенбай батырдың есімі Қазақстан қалаларындағы көшелерге беріліп, көптеген тарихи аңыздарда сақталған.
26. Қазіргі Қазақстанда рулық дәстүрлер мен генеалогияға қызығушылық қайта жанданып келеді. Рулық шежірелердің деректер базалары жасалып, ру-тайпалардың съездері ұйымдастырылуда. Өз тегін зерттеу ұлттық мәдени қозғалыстың маңызды бөлігіне айналды. «Жеті ата» дәстүрін үйрету жастардың тарихи санасын күшейту мақсатындағы білім беру бағдарламаларына да енгізіліп жатыр.

Қазақ халқының рулық жүйесі – бірнеше тарихи кезеңдерден өткен ерекше мәдени мұра. Ол кеңестік кезеңді, әкімшілік түрде жою әрекеттерін және қоғамның жаңғыру процестерін бастан өткеріп, бүгінгі күнге дейін сақталды. Қазақ үшін өз тегін білу – жай ғана тарихи қызығушылық емес. Бұл өзін ғасырлар бойы үзілмеген дәстүрдің бір бөлігі ретінде сезінудің жолы. Жаһандану жағдайында бұл дәстүрді сақтау саналы күш-жігерді талап етеді. Қазіргі қоғамдағы генеалогияға деген қызығушылық қазақ халқы өзінің тарихи тамырын ұмытпайтынын көрсетеді. Ұлы дала өз перзенттерін есте сақтайды, ал оның перзенттері даланың тарихын ұмытпайды.