Түйелер туралы 25 қызықты дерек

Адам қолға үйреткен барлық жануарлардың ішінде өркениеттің қалыптасуына түйедей үлес қосқан аз ғана тіршілік иесі табылады. Дәл осы жануарлар Азия мен Африканың шексіз шөлдері арқылы сауда жолдарының өмір сүруін мүмкін еткен – басқаша болса ешқашан кездеспес халықтар мен мәдениеттерді жалғастырды. Ұлы Жібек жолы, арабтың дәмдеуіш саудасы, Орталық Азияның көшпелі империялары – мұның бәрі осы таңғажайып жануарлардың шыдамдылығы мен бейімділігінің арқасында шындыққа айналды. Түйені жиі «шөл кемесі» деп атайды, алайда бұл лақап атау оның қатал ортаға бейімделуінің тереңдігін толық сипаттай алмайды. Биологиясы мен тарихы ойлағаннан да артық таңдандырарлық осы тіршілік иесі туралы жиырма бес деректі назарларыңызға ұсынамыз.

1. Қолға үйретілген түйелердің өркеш санымен түбегейлі өзгешеленетін екі түрі бар. Бір өркешті дромадер Арабия мен Солтүстік Африкада тараған, ал екі өркешті бактриан Орталық Азияда мекен етеді. Жабайы бактриан – үй малының жабайылашқан нұсқасы емес, дербес биологиялық түр – Моңғолия мен Қытайдың қиын қол жетер аудандарында бірнеше жүз дарақ мөлшерінде ғана сақталған.
2. Түйенің өркеші су емес, отыз-қырық килограмға дейін жететін май – энергетикалық қор сақтайды. Ұзаққа созылған аштық кезінде өркеш байқалатындай шөгіп, бір жаққа қисайады, ал жеткілікті тамақтандырғанда пішінін қалпына келтіреді. Дәл жиналған май жануарға екі аптаға дейін тамақсыз күн кешуге мүмкіндік береді.
3. Түйе қалыпты ауа райында екі аптаға дейін, ал қатты ыстықта шамамен бір аптаға дейін сусыз өмір сүре алады. Бірақ бір ішімде жүз отыздан астам литр су ішіп, бірнеше минут ішінде жоғалтқан сұйықтықты толтырады. Мұндай жылдам регидратация ірі сүтқоректілер арасында бірегей құбылыс болып табылады.
4. Түйенің қызыл қан жасушалары басқа жануарлардың көпшілігіндегідей дөңгелек емес, сопақ пішінді. Бұл қатты сусызданған кезде де қанның ағымдылығын сақтауға мүмкіндік береді – басқа түрлерде мұндай жағдайда айналым тоқтар еді. Оның үстіне қан жасушалары мол су ішкеннен кейін бұзылмастан бірнеше есе көлемін ұлғайта алады.
5. Түйенің дене температурасы тәулік ішінде отыз төрттен қырық бір градусқа дейінгі аралықта өзгереді. Мұндай кең жылулық буфер күндіз жылуды жинауға, түнде оны бөліп шығаруға мүмкіндік береді де, су буландыруға деген қажеттілікті едәуір азайтады. Сүтқоректілердің басым бөлігі дене температурасын әлдеқайда тар шектерде ұстайды.
6. Түйенің аяғындағы кең, тозған жастықшалар оның құмға батып кетпеуін қамтамасыз етеді. Тіреу ауданы жарты тонна салмақтағы жануардан күтуге болатыннан едәуір асып түседі. Жүру кезінде аяқтар жұппен алмасып қадамдайды – алдымен екі сол, содан кейін екі оң аяқ, бұл сипаттамалық тербелмелі жүрісті тудырады.
7. Түйенің мұрны шығарылатын ауадан ылғалды алуға мүмкіндік беретіндей құрылған. Күрделі мұрын жолдары шығарылатын буды суытып, оны қайтадан сұйыққа айналдырады. Осы механизм арқасында жануар тыныс алу кезінде басқа сүтқоректілерге қарағанда алты-сегіз есе аз ылғал жоғалтады.
8. Түйенің тығыз, ұзын кірпіктері көздерін құм мен шөл шөгінділерінен қорғайды. Олар екі қатарда орналасып, қажет болған жағдайда ең ұсақ құм бөлшектерін өткізбейтіндей тығыз жабылады. Қосымша қорғанысты үшінші қабақ – көздің бетін тазалайтын мөлдір ирис қабығы қамтамасыз етеді.
9. Түйелер шамамен төрт мың жыл бұрын Арабия түбегінде қолға үйретілген. Бактрианды Орталық Азияда қолға үйрету де шамамен сол кезде дербес жүрді. Осы жануарлардың көшпелі халықтарда пайда болуы тұтас өркениеттердің әскери күші мен сауда мүмкіндіктерін түбегейлі өзгертті.
10. Қысқа қашықтықта түйенің жылдамдығы сағатына алпыс бес шақырымға жетеді. Ұзақ жүрістерде жануар сағатына шамамен қырық шақырым қарқынды ұстайды. Дәл осындай төзімділік – тек шөлдеуге шыдамдылық қана емес – түйелерді сауда маршруттарында орынбасарсыз еткен.
11. Түйе сүтінің тағамдық құндылығы сиыр сүтінен айтарлықтай асып, С дәруменін үш есе көбірек қамтиды. Ақуыз құрамының ерекшелігіне байланысты қыздырғанда ұйымайды және ыстық жағдайда ұзақ сақталады. Африка мен Азияның бірқатар елінде түйе сүті көшпелі қауымдастықтар үшін негізгі тамақ көзі болып табылады.
12. Түйенің жүні бір мезгілде суықтан жылу оқшаулағыш рөлін де, ыстықтан қорғаушы рөлін де атқарады. Талшықтар арасындағы ауа қабаттары күндізгі уақытта дененің қызып кетуіне жол бермейді және суық түндерде жылуды сақтайды. Түйе жүні жұмсақтығы мен жылуреттеу қасиеттері үшін тоқыма өнеркәсібінде жоғары бағаланады.
13. Түйелер жүзе алады, алайда мекен ортасына байланысты мұны өте сирек жасайды. Өзен немесе шығанақ арқылы өту қажет болғанда жануар суда сенімді жүзеді. Австралияның жабайылашқан түйелері – феральды популяция – кейде балдыр іздеп жағалауға кіреді.
14. Австралия – саны шамамен бір миллион дарақты құрайтын жабайы дромадерлер популяциясы бар жалғыз континент. Он тоғызыншы ғасырда құрылыс және шөлді аумақтарды игеру мақсатында әкелінген олар автомобиль транспорты пайда болғаннан кейін жабайылашты. Австралия үкіметі түйелер жергілікті экожүйеге зиян келтіретіндіктен, мезгіл-мезгіл санды реттеуге мәжбүр болады.
15. Түйенің тізесіндегі, кеудесіндегі және білезігіндегі тозаңқылар – жарақаттан пайда болған емес, туа біткен анатомиялық түзілімдер. Балапандар жатқан кезде жермен жанасатын жерлерде қойыртпақталған тері аймақтарымен туылады. Осы тозаңқылар қыздырылған құмнан жылу оқшаулауын қамтамасыз етеді.
16. Түйелер алуан түрлі дыбыстар арқылы байланысады – терең күрілдеуден биік маңыраудың өзіне тән «мыңғырлауына» дейін ұрықтандыру кезеңінде ерекше дыбыс шығарады. Аналар мен балапандар бір-бірін жеке дауыс сипаттамалары бойынша таниды. Еркектер ұрықтандыру маусымында «дула» деп аталатын жұмсақ таңдай өсіндісін үріп, қатты боздайды.
17. Түйенің өмір ұзақтығы қырықтан елу жылға дейін жетеді, бұл салыстырмалы мөлшердегі үй жануарларының орташа өмір сүру ұзақтығынан едәуір асып түседі. Ұрғашыларда ұрықтанушылық белсенділік жиырма бес – отыз жасқа дейін сақталады. Осынша ұзақ өмір бағалы түйені көшпелі отбасының маңызды байлығына айналдырды.
18. Түйелер табиғатынан агрессивті емес, алайда күйзеліс немесе тітіркену кезінде асқазан мазмұнын түкіре алады. Бұл сілекей емес, асқазанның бір бөлімінен шығарылған жартылай қорытылған тамақ. Мұндай мінез-құлық қорғаныстық сипатта болып, жағымсыз иіспен ықтимал қауіпті шошытуға бағытталған.
19. Қазақ және моңғол түйесі – бактриан – Орталық Азия көшпенділерінің дәстүрлі тұрмысының мәдени рәмізі және ажырамас бөлігі болып табылады. Түйе еті, жүні мен сүті көптеген отбасының шаруашылығының негізін құрайды. Түйе жарысы Моңғолия, Қазақстан және бірқатар араб елдерінде дәстүрлі мерекелердің бір бөлігі ретінде күні бүгінге дейін өткізіліп келеді.
20. Түйелер дене салмағының отыз пайызына дейін су жоғалтуды көтере алады. Адам үшін он пайыздық сусыздану өлімге апаратын шек болып табылады. Мұндай төзімділікті бүйректің өте қойыртпақ несеп өндіру қабілетін қоса алғандағы физиологиялық механизмдердің кешені қамтамасыз етеді.
21. Түйенің нәжісі соншалықты құрғақ, бөлінгеннен кейін дерлік бірден отын ретінде пайдалануға болады. Сахара мен Орталық Азияның көшпенділері мыңдаған жыл бойы тамақ дайындауда кептірілген нәжісті жаққан. Ылғалдың аз болуы жануар ағзасының суды ең жоғары тиімділікпен ұстап қалатынымен түсіндіріледі.
22. Өркештегі түйе майы Таяу Шығыс пен Орталық Азияның халықтық медицинасында буын ауруларын, тері ауруларын емдеу және жылытқыш зат ретінде қолданылған. Заманауи зерттеулер осы майдың биохимиялық құрамын болашақта фармакологиялық қасиеттерді іздестіру мақсатында зерделеуде. Түйе өнімдерін медицинада дәстүрлі түрде пайдаланудың тарихы бірнеше мың жылды қамтиды.
23. Түйенің антиденелері – нанодарылары – адамдікінен едәуір кіші болып, молекулалық құрылымдардың қиын жетер бөліктеріне ену жағынан бірегей қасиеттерге ие. Фармацевтикалық компаниялар жаңа препараттар класын жасау мақсатында оларды белсенді зерттеуде. Түйе нанодарыларына негізделген алғашқы мақұлданған дәрі 2019 жылы сатылымға шықты.
24. Түйе балапаны ашық көзбен туылады да, туылғаннан бірнеше сағат өткен соң өз бетімен тұра алады. Буаздық мерзімі шамамен он үш айды құрайды – ірі үй жануарлары арасындағы ең ұзақ мерзімдердің бірі. Ана мен балапан тіркесімін балапанның өмірінің алғашқы бір жарым-екі жылы бойы тығыз сақтайды.
25. Түйе іздері Солтүстік Америкада табылған – дәл сонда үш-төрт миллион жыл бұрын осы жануарлардың ата-тегі мекен еткен. Қазіргі түрлердің алыс туыстары Берингов жотасы арқылы Азияға қоныс аударды, ал екінші тармағы оңтүстікке бет алып, лама мен альпакаға бастама берді. Осылайша қазақ даласының «шөл кемесі» мен перуандық лама алыс туыс болып шығады.

Түйе – шын мәніндегі күрделілігі тек мұқият зерттеген кезде ашылатын тіршілік иелерінің бірі. Баяу да салқынқанды жануардың келбеті артында планетаның ең қатал жағдайларында тіршілік етудің жетілген тетігін шыңдаған миллиондаған жылдық эволюция нәтижесі жатыр. Сауда жолдарын қалыптастырудан бастап тұтас халықтардың аман қалуын қамтамасыз етуге дейін – өркениет тарихындағы түйенің рөлі бұқаралық санада әлі де жеткілікті бағаланбай келеді. Қазіргі заманғы ғылым бұл жануарлардың биологиясынан жаңа ресурстарды – бірегей антиденелерден болашақ перспективалы фармакологиялық қосылыстарға дейін – ашуын жалғастыруда, бұл «шөл кемесін» тарихшылар үшін ғана емес, болашақтың медиктері үшін де өзекті етеді.