Қазақтың үйлену тойына байланысты дәстүрлі рәсімдері
Мазмұны
Кез келген халықтың үйлену дәстүрлері оның тарихын, құндылықтарын және отбасы жайлы түсінігін көрсетеді. Қазақтарда бұл рәсімдер жиынтығы ғасырлар бойы қалыптасып, көшпелі мәдениетті, исламды және ру-тайпалық байланысқа деген құрметті біріктірген. Бүгінде көптеген жастар ескі салт-дәстүрді сақтауға тырысады, соған қоса тойды заманауи тәсілдермен ұйымдастырады. Мәселен, соңғы кезде Қазақстанда қағаз шақыру орнына онлайн сайт шақыру жіберу үрдісі күшейіп келеді, бұл тойға дайындықты едәуір жеңілдетеді. Осындай өзгерістерге қарамастан, көптеген рәсімдердің мәні әлі күнге дейін өзгеріссіз сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келеді.
Құдалық
Отбасы құрудың алғашқы қадамы – құдалық, оны жасауға жігіттің ата-анасы қыздың үйіне арнайы барады. Бұл сапарда екі жақтың ең сыйлы туыстары қатысады, себебі мәселе бүкіл әулеттің абыройына қатысты болып саналады. Құдалыққа шақыру салтанатты түрде жасалады: аға-апалар көрші-қолаңды өз үйіне шақырып, немесе телефон арқылы хабарласып, оқиғаның маңыздылығын атап өтеді. Тараптар келісімге келгеннен кейін сый-сияпат алмасу басталады, ал отбасылар арасында ауызша келісім бекітіледі.
Қыз ұзату – қыздың туған үйімен қоштасуы
Құдалықтан кейін қыздың өз атамекенімен қоштасатын кезі жетеді, мұны қыз ұзату дейді. Ата-ана бөлек той өткізіп, көршілерін, достарын және алыс туыстарын шақырады, олар қызды жаңа өмірге шығарып салады. Той барысында қоштасу әндері айтылады, мысалы «сыңсу», онда қыз жақындарына алғысын білдіреді. Сезім қаншалықты шынайы білдірілсе, жас отбасының тағдыры соғұрлым бақытты болады деп есептеледі.
Той әдетте бірнеше міндетті бөлімнен тұрады:
- қыздың жаңа үйге апаратын жасауын жинау;
- жолға шығар алдында үлкендердің бата беруі;
- қыздың құрбылары мен апа-қарындастары айтатын қоштасу әндері;
- қонақтарды сый-сияпатпен қарсы алу, бұл отбасының қонақжайлылығын білдіреді.
Осы аталған әрбір дәстүрдің терең мағынасы бар және ұрпақ арасындағы байланысты нығайтады.
Беташар – келіннің бетін ашу рәсімі
Тойдың ең әсерлі сәттерінің бірі – беташар, яғни келіннің бетін ашу дәстүрі. Арнайы орындаушы – жырау – келінге жаңа туыстарын таныстыратын өлең айтады, сондай-ақ оған күйеуінің отбасының салт-дәстүрін құрметтеуді үйретеді. Келіннің басына жеңіл орамал жабылады, оны тиісті сөздер айтылғаннан кейін ғана шешеді. Осы сәтте қонақтар жас отбасына сый-сияпат пен ақша тартады, олардың амандығын тілейді.
Неке қию – некенің рухани бекітілуі
Тойдың діни бөлігі неке қию деп аталады, оны молда екі жақтың куәгерлерінің қатысуымен жүргізеді. Рәсім барысында дұға оқылады, ал жігіт пен қыз Алла алдында некеге келісім береді. Бұл рәсім негізгі тойдан бұрын да, тойдың өз күнінде де өтуі мүмкін – бұған қатаң ереже жоқ. Көптеген отбасы мұны некенің рухани негізі деп санайды, себебі онсыз мерекелік бөлім өз мәнін жоғалтады деседі.
Той – үйлену мерекесінің басты бөлігі және оның ерекшеліктері
Барлық дайындықтың шыңы – той өзі, кейде жүздеген қонақты жинайтын үлкен дастархан. Ұйымдастырушылар мәзірді, музыкалық бағдарламаны және отырғызу тәртібін ойластырып, әрбір қонақты таңқалдыруға тырысады. Мұндай іс-шараларда белгілі бір тәртіп сақталады, оны заманауи отбасылар да сирек бұзады.
- Қонақтарды есік алдында қарсы алу, бұл кезде жас жұбайларға тәтті мен тиын шашылады. Бұл дәстүр «шашу» деп аталады және жаңа отбасының айналасына деген жомарттығын білдіреді.
- Келін мен күйеудің салтанатты түрде шығуы, қатысушылар қол соғады. Жүргізуші жұпты таныстырып, олардың танысу тарихын қысқаша баяндайды, осылайша жылы атмосфера туғызады.
- Аға-апалардың бата беру түрінде айтатын тілектері. Әрбір осындай тілек денсаулыққа, балаларға және отбасылық амандыққа қатысты болады.
- Ұлттық билер, сайыстар және өнерпаздардың шығуымен өтетін көңіл көтеру бағдарламасы. Қонақтар оқиғаға белсене қатысады, бұл мерекені жанды әрі есте қаларлық етеді.
Осындай тәртіп ондаған жылдар бойы қалыптасқан және қатысушыларға оқиғаның тұтастығын сезінуге көмектеседі.
Тойдан кейінгі отбасы өміріндегі дәстүрлер
Үйлену рәсімдері тоймен аяқталмайды – олар болашақ отбасылық мерекелердің негізін қалайды. Жылдар өткен соң қыз ұзату мен беташарға қатысқан сол туыстар қайта жиналып, енді жұбайлардың мерейтойға шақыру хатын алады. Мұндай сабақтастық қазақ мәдениетінің некелесу сәтін ғана емес, бірге өткен ұзақ жолды да қадір тұтатынын көрсетеді. Сол себепті көптеген отбасы алғашқы тойдың фотосуреттері мен естелік заттарын мұқият сақтайды, кейінгі мерекелерде оларды еске алу үшін.
Қазақтың үйлену дәстүрлері – әрбір элементі мағынаға толы және жас отбасын ата-баба дәстүрімен байланыстыратын үйлесімді жүйе. Құдалықтан бастап беташарға дейін – осы кезеңдердің бәрі ру-тайпалық тамырға деген құрмет қалыптастырады және отбасылар арасындағы байланысты нығайтады. Заманауи өмір электрондық шақыру сияқты ыңғайлы жаңалықтар енгізгенімен, мереке мәні әлі де ғасырлар бойғы құндылықтарға негізделеді. Мұндай рәсімдерді зерттеу арқылы қазақстандықтардың отбасы мен ұрпақтар жадысына неге осыншама мән беретінін түсіну оңайырақ болады. Мүмкін, дәл осы себептен уақыт қаншалықты жылдам өзгерсе де, бұл дәстүр әрбір жаңа ұрпақта қайта жаңғырып отырады.
