Қожа Ахрар сопылық тарихында несімен танымал

Сопылық — ислам ішіндегі мистикалық бағыт, ол рухани тәжірибе мен ішкі өзгеріс арқылы Құдайды тікелей сезінуді мақсат етеді. Ғасырлар бойы бұл дәстүр терең рухани өмірді қоғамдағы белсенді қызметпен ұштастырған тұлғаларды қалыптастырды. Осындай қайраткерлердің ішінде ерекше орын алатын адам — XV ғасырда өмір сүрген Орта Азиядағы сопылық ұстаз Қожа Убайдулла Ахрар. Оның өмірі мен қызметі рухани бедел мен саяси ықпалдың сирек үйлесімін көрсетеді. Ол 1404 жылы Ташкент маңында дүниеге келіп, 1490 жылы Самарқандта қайтыс болды. Тоқсан жылға жуық өмір сүрген ол шәкірттен бастап Орта Азиядағы нақшбандия тариқатының танылған жетекшісіне дейінгі жолдан өтті. Оның есімі Темір әулеті билеушілерінің сарайларында құрметпен аталды, ал билеушілердің өздері одан кеңес сұрап, қолдау іздейтін. Қожа Ахрардың сопылық тарихында неліктен осындай маңызды орын алғанын түсіну үшін оның рухани дәстүрді адамдар мен мемлекеттердің тағдырына жауапкершілікпен қалай байланыстырғанын қарастыру қажет.

Рухани ұстаздыққа апаратын жол

Қожа Ахрардың өмірбаяны діни білім алуға қолайлы ортада басталды. Оның отбасы Ташкент оазисіндегі білімді әрі тақуа адамдардың құрметті ортасына жататын. Болашақ ұстаз жастайынан рухани жетекшілерді іздеді. Ол Орта Азия қалаларын аралап, сопылық шейхтарға барып, нақшбандия тариқатындағы рухани тәжірибелерге терең бойлады.

Бұл жолдағы шешуші кезең Қожа Якуб Чархи және әсіресе Низамуддин Хамушпен танысу болды. Олар оған рухани сабақтастық тізбегін — силсиланы — жеткізді. Бұл тізбек Баха ад-Дин Нақшбандқа дейін жалғасатын рухани мұра еді. Силсилаға қабылдану жай ғана ресми бастама емес, сонымен бірге ерекше рухани күйдің берілуін білдірді. Нақшбандия дәстүрінде бұл күй «тавасул» деп аталады.

Қожа Ахрардың рухани жолы бірнеше ерекшеліктерімен сипатталды:

• алғашқы жылдардағы терең оқшаулану кейін белсенді ұстаздық қызметке ұласты, бұл сопылық өмірбаянда сирек кездесетін құбылыс;
• «хуш дар дам» тәжірибесіне ерекше мән берілді, яғни тынысты бақылау және Құдайдың үнемі есінде болу, бұл нақшбандия жолының негізгі тәсілдерінің бірі;
• шынайы рухани ұстаз өз шәкірттерін тек рухани тұрғыда ғана емес, материалдық, әлеуметтік және саяси тұрғыда да қорғауы керек деген сенім;
• шаруашылық қызметті де рухани қызметтің бір түрі ретінде қарастыру — Қожа Ахрар кең жер иеліктерін басқарды, бірақ оны дүниелік байлық емес, қауым алдындағы жауапкершілік деп түсіндірді.

XV ғасырдың ортасына қарай оның беделі Орта Азия мұсылмандары арасында соншалықты жоғары болды, тіпті аймақ билеушілері оның қолдауына ие болуды маңызды деп санады.

Нақшбандия ордені және Қожа Ахрардың оның дамуына қосқан үлесі

Нақшбандия тариқаты — Бұхаралық Баха ад-Дин Нақшбандтың (1318–1389) есімімен аталған сопылық бауырластық. Қожа Ахрар Орта Азиядағы оның іс жүзіндегі жетекшісі болған кезде бұл орденнің өзіндік дәстүрі қалыптасып үлгерген еді. Алайда дәл оның басшылығы кезінде бұл тариқат аймақтың саяси және әлеуметтік өмірінде аса ықпалды күшке айналды.

Қожа Ахрардың нақшбандия бауырластығының дамуына қосқан үлесі бірнеше бағытта көрінді.

1. «Дүниеде шеберлік» концепциясы — яғни әрекет арқылы жүзеге асатын «сухбат» идеясы — толық қалыптасты. Қожа Ахрар сопылық шейх қоғам өмірінен алшақ болмауы тиіс деп санады. Ол әлсіздерді әділетсіздіктен қорғауы және билікке әділдік жолында ықпал етуі керек деді. Бұл ұстаным дүниелік істерден толық бас тартуды идеал санаған кейбір тариқаттардан нақшбандия дәстүрін айқын ерекшелендірді.
2. Оның басшылығы кезінде орденнің географиясы кеңейді. Нақшбандия ықпалы Хорасан мен Гераттан бастап Ферғана мен Қашғарға дейін тарады. Қожа Ахрардың шәкірттері әртүрлі қалаларда рухани ұстазға айналып, ықпалдың кең желісін қалыптастырды. Оның өмірінің соңына қарай нақшбандия Орта Азиядағы ең ықпалды сопылық тариқатқа айналды.
3. Рухани тәрбиені жүйелеу және өсиеттер жинағын қалыптастыру оның тәжірибесін кейінгі ұрпақтарға жеткізді. Оның сөздері шәкірттері құрастырған «Рисалайи валидийя» жинағында және Мавлана Абд ар-Рахман Джами мен Фахруддин Али Сафи жазбаларында сақталды. Бұл мәтіндер нақшбандия рухани педагогикасының маңызды дереккөздеріне айналды. Онда Қожа Ахрар күрделі мистикалық күйлерді қарапайым әрі түсінікті тілмен түсіндіре алғаны байқалады.
4. Экстатикалық тәжірибелерге қарсы «байсалды» сопылық принципін бекіту нақшбандия дәстүрінің тағы бір ерекшелігі болды. Қожа Ахрар Құдайды ішкі, тыныш еске алуды — «зикр хафи» — жоғары бағалады. Ол сыртқы діни көрсетілімдерден гөрі ішкі рухани күйді маңызды деп санады. Бұл тәсіл білімді элитаға — ғалымдарға, шенеуніктерге және билеушілерге — ерекше тартымды болды.

Қожа Ахрардың қызметі нәтижесінде нақшбандия бауырластығы «білімділер ордені» деген мәртебеге ие болды. Бұл сопылықтың билік өкілдерімен ортақ тіл таба алатын әрі рухани талапшылдығын сақтайтын бағыты еді.

Саяси ықпал және халықты қорғау

Қожа Ахрардың ең таңғаларлық қасиеттерінің бірі — оның саяси ықпалының ауқымы. Сопылық ұстаздар кейде қоғамда беделге ие болғанымен, мұндай деңгейдегі ықпал сирек кездеседі. Оның Темір әулеті билеушілерімен, әсіресе Әбу Саид пен Сұлтан Хусейн Байқарамен қарым-қатынасы тек діни қолдаумен шектелмеді.

Оның саяси ықпалының тәсілдері әртүрлі болды:

• билеушілермен жеке кездесулер арқылы әділетсіз салықтарды жоюға және тұтқындарды босатуға қол жеткізу;
• көрші мемлекеттердің билеушілерімен хат алмасу арқылы соғыстарды тоқтатуға және бейбіт тұрғындарды қорғауға ықпал ету;
• билікке таласқан адамдар арасындағы саяси дауларда арағайын болу, бұл кейде қан төгістің алдын алуға мүмкіндік берді;
• орденнің экономикалық ресурстарын мұқтаж адамдарға көмектесу және қоғамдық құрылыстар салуға пайдалану.

Замандастары мен кейінгі өмірбаяншылар Қожа Ахрардың шаруалар мен қолөнершілерге салынған әділетсіз алымдарды алып тастауды талап еткен жағдайларын ерекше атап өткен. Оның кең жер иеліктері — егістік жерлер, бақтар, диірмендер және сауда кәсіптері — оған билеушілерден экономикалық тәуелсіздік берді. Бұл тәуелсіздік билікке шындықты айтуға мүмкіндік беретін маңызды шарт болды.

Оның саяси әрекеттерінің негізінде рухани жетекші қауымның әл-ауқаты үшін кең мағынада жауапты деген сенім жатты.

Рухани өсиеттер және «сухбат» тұжырымдамасы

Ұйымдастырушылық және саяси қызметінен бөлек Қожа Ахрар шәкірттері жазып қалдырған көптеген рухани өсиеттерімен де танымал. Бұл мәтіндер оның педагогикалық жүйесін көрсетеді. Оның орталығында «сухбат» ұғымы тұрды — яғни ұстазбен қарым-қатынас арқылы рухани білім беру.

Нақшбандия дәстүрінде шынайы рухани күй мәтін арқылы емес, рәсім арқылы емес, ұстаз бен шәкірттің бірге болуы арқылы беріледі деп есептеледі. Бірге отыру, әңгіме, үнсіздік және ұстаздың көзқарасы арқылы рухани әсер беріледі. Қожа Ахрар бұл тұжырымдаманы терең дамытып, шәкірттің өзгерісі оның жеке күш-жігерінен гөрі ұстазға жүрегін ашу арқылы жүзеге асады деп үйретті.

Оның рухани педагогикасының негізгі элементтері бірнеше принциптен тұрады:

• «нисбат» — ұстаз бен шәкірт арасындағы ерекше рухани байланыс;
• «таваджух» — ұстаздың шәкіртке бағытталған рухани назары, ол рухани күйді жеткізудің басты тәсілі;
• «сабыр» — рухани өсу үшін қажетті басты қасиет;
• «ихлас» — ниеттің шынайылығы, ол шынайы рухани ізденісті сыртқы діндарлықтан ажыратады.

Бұл қағидалар қоғамдық белсенділікпен тығыз байланыстырылды. Адамдарға қызмет ету де Құдайға ұмтылудың бір көрінісі деп түсіндірілді.

Сопылық дәстүрдегі мұрасы және кейінгі құрмет

1490 жылы Қожа Ахрар қайтыс болғаннан кейін де оның ықпалы тоқтаған жоқ. Оның шәкірттері нақшбандия дәстүрін бүкіл мұсылман әлеміне тарата бастады. Самарқандтағы оның қабірі бүгінгі күнге дейін зиярат ететін қасиетті орындардың бірі болып саналады.

Оның қызметінің ұзақ мерзімді әсері бірнеше бағытта байқалды.

1. Қожа Ахрар шәкірттері арқылы нақшбандия тариқаты Үндістанға тарады. Бұл бағыт Хожа Баки Билла мен Ахмад Сирхиндиге дейін жалғасып, Үндістандағы ислам тарихында маңызды рөл атқарды. Қожа Ахрар қалыптастырған рухани жетекшінің саяси өмірге қатысу концепциясы Моғол империясында жаңа түрде дамыды.
2. Оның өмірбаяны бірнеше тарихи дереккөздерде сақталды. Мавлана Джами жазған «Нафахат ал-унс» еңбегі және Қожа Ахрардың өзі жазған «Рисалайи валидийя» шығармасы оның өмірі мен нақшбандия тарихының маңызды деректеріне айналды. Бұл мәтіндер бүгінгі күні де сопылық зерттеулерінде қолданылып келеді.
3. Ол сопылық агиографияда «құтб» — өз дәуірінің рухани тірегі — ретінде құрметтелді. Сопылық дәстүрде бұл атақ ерекше рухани мәртебені білдіреді, яғни Құдайдың рақымы әлемге сол тұлға арқылы тарайды деп есептеледі.
4. «Дүниеде өмір сүретін сопы» моделі кейінгі ғасырларда нақшбандия орденінің өзін түсінуіне әсер етті. Қожа Ахрар экономикалық күш пен саяси ықпалды әлсіздерді қорғау мен әділдік орнату үшін пайдалануға болатынын көрсетті. Бұл үлгі Орта Азияда, Үндістанда және Осман империясында XIX–XX ғасырларға дейін әртүрлі формада жалғасын тапты.

Қожа Ахрар сопылық этикадағы күрделі мәселелердің бірін — рухани тазалықты сақтай отырып саяси және экономикалық ықпалға ие болу мүмкіндігін — өз өмірімен көрсеткен тұлға. Оның өмірі рухани тазалық пен қоғам алдындағы жауапкершілік үйлесуі мүмкін екенін дәлелдейді. Сопылық зерттеушілері бүгінгі күнге дейін оның өмірбаяны мен өсиеттеріне жүгініп, рухани жолды қоғамдағы белсенді қызметпен біріктірудің үлгісін көреді. Оның мұрасы тек бір тариқаттың немесе бір дәуірдің шеңберінде ғана емес, билік, байлық және саяси сынақтар жағдайында рухани миссиясын сақтауға тырысатын кез келген қауым үшін маңызды сұрақтарды көтереді.