Балқаш көлі туралы 28 қызықты дерек

Орталық Азия тәжірибелі саяхатшыны да, ғалымды да таңғалдыруға қабілетті көптеген географиялық құбылыстарға бай. Солардың ішінде Қазақстанның оңтүстік-шығысында орналасқан Балқаш көлі өзінің ерекше табиғи сипатымен айрықша орын алады. Бұл су айдыны Жер шарындағы ең ірі көлдердің бірі бола отырып, әлемде сирек кездесетін ерекше қасиеттердің үйлесімімен ерекшеленеді. Балқаш бір мезгілде әрі тұщы, әрі тұзды көл болып табылады — біртұтас су айдынының екі бөлігі тар табиғи бұғаз арқылы бөлініп, әртүрлі гидрохимиялық заңдылықтар бойынша өмір сүреді. Мыңдаған жылдар бойы оның жағалаулары көшпелі халықтардың мекені болды, ал көлдің өзі балыққа, суға және ұлан-ғайыр даладағы бағыт-бағдар ретінде қызмет етті. Бүгінде Балқаш экология, гидрология және табиғатты қорғау саласындағы мамандардың назарын аударып отыр. Оның болашағы белгілі бір дәрежеде Арал теңізінің тағдырын еске салады және табиғи тепе-теңдіктің қаншалықты нәзік екенін көрсететін маңызды ескерту болып саналады. Төменде келтірілген жиырма сегіз дерек бұл ерекше көлді географиялық, тарихи, экологиялық және ғылыми тұрғыдан жан-жақты сипаттайды.

1. Балқаш — әлемдегі ең ірі көлдердің бірі. Су айдынының ауданы бойынша ол планетада он төртінші орын алады. Көлдің жалпы ауданы шамамен 16 400 шаршы километрді құрайды, бұл көлемі жағынан Кувейт мемлекетінің аумағымен шамалас.
2. Көл батыстан шығысқа қарай шамамен 600 километрге созылып жатыр, ал ең үлкен ені шамамен 74 километрге жетеді. Мұндай ұзын әрі тар пішін картада оны алып ораққа немесе иілген қылышқа ұқсатады.
3. Балқаштың әлемдегі ірі көлдер арасында теңдесі жоқ ерекше қасиеті бар — оның батыс және шығыс бөліктерінің суының химиялық құрамы мүлде әртүрлі. Батыс бөлігі салыстырмалы түрде тұщы суға ие болса, шығыс бөлігі тұздылау болып келеді, ондағы тұздардың мөлшері бірнеше есе жоғары.
4. Көлдің екі бөлікке бөлінуі ені шамамен үш жарым километр болатын Сарыесік бұғазымен байланысты. Бұл табиғи өткел көлдің екі бөлігінің арасындағы су алмасуын айтарлықтай шектейді, соның нәтижесінде олардың химиялық құрамы әртүрлі күйінде сақталады.
5. Көлдің батыс бөлігін тұщы сумен қамтамасыз ететін негізгі өзен — Іле. Ол Тянь-Шань тауларындағы мұздықтардан бастау алып, Балқашқа құятын барлық өзен ағынының шамамен 80 пайызын береді. Егер осы өзен болмаса, Балқаш қысқа уақыт ішінде толықтай тұзды көлге айналар еді.
6. Көлдің шығыс бөлігін Қаратал, Ақсу, Лепсі және Аягөз өзендері қоректендіреді. Алайда олардың жиынтық ағыны Іле өзенінің үлесімен салыстырғанда әлдеқайда аз, сондықтан шығыс бөлікте булану деңгейі жоғары болып, тұздардың біртіндеп жиналуына әкеледі.
7. Балқаштың орташа тереңдігі шамамен алты метр ғана, бұл оны әлемдегі ең ірі көлдердің ішіндегі ең таяздарының біріне жатқызады. Ең үлкен тереңдігі 26 метрден аспайды және ол көлдің шығыс бөлігінде орналасқан. Батыс бөлігінің кейбір жерлерінде тереңдік бес метрге де жетпейді.
8. Көлдің таяз болуы оны су деңгейінің өзгерістеріне өте сезімтал етеді. Су деңгейі бір метрге төмендегеннің өзінде көл түбінің үлкен аумақтары ашылып қалуы мүмкін. Бұл жағдай экологиялық мониторинг үшін үлкен маңызға ие.
9. Соңғы жүз жыл ішінде Балқаштың су деңгейі бірнеше метрлік диапазонда өзгеріп отырды. 1960-жылдары көл қазіргі кезеңдегі ең жоғары деңгейіне жетті, ал кейіннен Іле өзенінен ауыл шаруашылығы үшін судың көп алынуына байланысты деңгейі төмендей бастады.
10. 1970 жылы Іле өзенінде Қапшағай су қоймасының салынуы Балқаш тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі болды. Бұл ірі су қоймасының толтырылуы көлдің батыс бөлігіне келетін тұщы судың мөлшерін күрт азайтып, су деңгейінің төмендеуіне және судың тұздануына себеп болды.
11. Соңғы елу жыл ішінде көлдің беткі ауданы шамамен 2 000 шаршы километрге қысқарды. Көптеген жерлерде жағалау сызығы бірнеше километрге шегініп, бұрынғы су астында болған тұзды шөгінділермен жабылған құрғақ алқаптарды қалдырды.
12. Балқаш қатты континенттік климат аймағында орналасқан. Жазда ауа температурасы +40 °C-қа дейін жетсе, қыста −30 °C-тан төмен түседі. Мұндай температура айырмашылығы мен жазғы буланудың жоғары деңгейі көлдің су балансына қосымша қысым түсіреді.
13. Қыста Балқаш дерлік толықтай мұзбен қатады. Мұз қабаты әдетте қараша–желтоқсан айларында қалыптасып, наурыз–сәуір айларына дейін сақталады. Қатаң қыстарда мұздың қалыңдығы 70 сантиметрге дейін жетеді.
14. Көл жағалаулары табиғи сипатымен де ерекшеленеді. Солтүстік және батыс жағалаулары көбінесе биік әрі жартасты болып келеді, ал оңтүстік жағалауы жайпақ, құмды және біртіндеп қамысты алқаптар мен сор жерлерге ұласады.
15. Іле өзенінің атырауындағы және көлдің оңтүстік жағалауындағы қамысты алқаптар Орталық Азиядағы ең ірі сулы-батпақты экожүйелердің бірін құрайды. Бұл аймақ Сібір мен Оңтүстік Азия арасындағы құстардың көші-қон жолында маңызды аялдау және ұя салу орны болып табылады.
16. Балқаштың балық фаунасы тарихи тұрғыдан бірнеше эндемик түрлерді қамтыған. Олардың қатарында балқаш алабұғасы мен маринка бар. Кеңес дәуірінде көлге басқа аймақтардан көксерке, табан, сазан сияқты балық түрлерін енгізу жергілікті эндемиктердің азаюына әкелді.
17. ХХ ғасырдың ортасында енгізілген көксерке бүгінде кәсіптік балық аулаудың негізгі бөлігін құрайды. Бұл жыртқыш балық көлде өте жақсы бейімделіп, балық қауымдастығының құрылымын айтарлықтай өзгертті.
18. Көлдің жағалауында фламинго, пеликан, аққұйрық субүркіт және дуадақ сияқты сирек құстар кездеседі. Іле атырауы мен Балқаш жағалауы Қазақстандағы орнитологиялық қорғау үшін маңызды аумақтардың қатарына кіреді.
19. Балқаш жағалауларында қола дәуірі мен ерте темір дәуіріне жататын қоныстардың іздері сақталған. Бай балық қоры мен су көздері бұл аймаққа адамдарды мыңдаған жыл бойы тартып келген. Мұны археологтар зерттеп жүрген қорғандар, петроглифтер және ежелгі тұрақтар дәлелдейді.
20. Ортағасырлық араб және парсы деректерінде Балқаш әртүрлі атаулармен аталған. Олардың ішінде «Алмалық теңізі», «түріктер теңізі» сияқты атаулар кездеседі, бұл көлдің Ұлы Жібек жолы бойындағы маңызды географиялық бағдар болғанын көрсетеді.
21. Көлдің солтүстік жағалауындағы қазіргі Балқаш қаласы 1928 жылы Қоңырат мыс кен орнын игерудің басталуына байланысты пайда болды. Бүгінде бұл шамамен 66 мың халқы бар өнеркәсіптік қала болып саналады.
22. Қала маңындағы өнеркәсіптік қызмет көлдің экологиялық жағдайына әсер етеді. Мыс балқыту зауыттарының шығарындылары атмосфераға ауыр металдарды таратады, олар кейін көл суына және түбіндегі шөгінділерге жиналады.
23. Балқашты кейде «Арал теңізінің кіші інісі» деп атайды. Бұл салыстыру жағымды мағынада емес, керісінше ескерту ретінде қолданылады. Өзен суларын шамадан тыс пайдалану жалғаса берсе, экологиялық салдары Аралдағы жағдайға ұқсас болуы мүмкін.
24. Қазақстан мен Қытай Іле өзенінің су ресурстарын бірлесіп пайдаланады, өйткені оның жоғарғы ағысының бір бөлігі Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданында орналасқан. Қытай аумағында ауыл шаруашылығы үшін суды көбірек пайдалану Балқаштың болашақ су балансына әсер етуі мүмкін.
25. Жылы маусымда көл бетінен жыл сайын шамамен бір метрге тең су қабаты буланып кетеді. Көлдің ауданы шамамен 16 мың шаршы километр екенін ескерсек, бұл жыл сайын ондаған текше километр судың жоғалуына тең.
26. Көлдің батыс бөлігіндегі су суару және техникалық қажеттіліктер үшін жарамды, алайда Іле өзенінен келетін судың азаюына байланысты оның минералдануы біртіндеп өсіп келеді. Шығыс бөлігі жоғары тұздылыққа байланысты көптеген шаруашылық мақсаттарға жарамсыз.
27. Балқаш Рамсар конвенциясына сәйкес халықаралық маңызы бар сулы-батпақты алқаптардың тізіміне енгізілген. Бұл Қазақстанға көл экожүйесін қорғау бойынша белгілі бір міндеттер жүктейді.
28. Көлдің жағдайын бақылау қазақстандық ғылыми институттар мен халықаралық ұйымдардың қатысуымен жүргізіледі. Су деңгейі, тұздылық және биоалуантүрлілік туралы мәліметтер арнайы бақылау станцияларында жиналып, көлді сақтау стратегияларын әзірлеуге негіз болады.

Балқаш табиғи тепе-теңдіктің қаншалықты нәзік екенін көрсететін айқын мысал болып қала береді. Адамның шаруашылық әрекеті табиғи жүйелердің тұрақтылығына үлкен әсер ете алатынын бұл көлдің тарихы айқын дәлелдейді. Бүгінде оның болашағы тек бір мемлекеттің ғана емес, бүкіл аймақтың ортақ жауапкершілігіне айналып отыр. Табиғатты ұқыпты пайдалану мен ғылыми негізделген шешімдер ғана Балқаштың бірегей экожүйесін келешек ұрпақ үшін сақтап қалуға мүмкіндік береді.