Гипотиреоз туралы не білу қажет

Адамның эндокриндік жүйесі өте дәл үйлестірілген оркестрге ұқсайды – бір ғана «аспап» өз қызметін дұрыс атқармаса, бүкіл ағзадағы үйлесім бұзылады. Қалқанша без осы оркестрде жетекші рөл атқарады: ол өндіретін гормондар зат алмасуды, дене температурасын, жүрек жұмысын және тіпті адамның эмоциялық күйін реттейді. Егер без жеткілікті мөлшерде гормон шығармай бастаса, гипотиреоз деп аталатын жағдай дамиды. Бұл – әлемдегі ең кең таралған эндокриндік аурулардың бірі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша, бұл дерттің жасырын немесе айқын түрімен Жер халқының шамамен екіден төрт пайызы ауырады, ал әйелдерде ол ерлерге қарағанда шамамен сегіз есе жиі кездеседі. Аурудың қауіптілігі – оның біртіндеп, байқалмай дамуы. Белгілері жылдар бойы күшейеді, сондықтан көптеген адамдар оларды шаршаумен немесе жасқа байланысты өзгерістермен байланыстырып, дер кезінде ем қабылдау мүмкіндігін жіберіп алады.

Гипотиреоз кезінде ағзада не болады

Қалқанша без мойынның алдыңғы бөлігінде орналасқан және пішіні көбелекке ұқсайды. Оның негізгі гормондары – тироксин (Т4) және трийодтиронин (Т3). Бұл гормондар денедегі әрбір жасушаға әсер етіп, барлық зат алмасу процестерінің жылдамдығын реттейді. Егер олардың мөлшері жеткіліксіз болса, ағза «үнемдеу режиміне» ауысқандай болады: барлық физиологиялық процестер баяулайды, энергия аз өндіріледі, ал алмасу өнімдері керісінше жинала бастайды.

Қалқанша без гормондарының өндірілуі күрделі реттеу жүйесі арқылы бақыланады. Гипоталамус тиреотропин-релизинг-гормон бөледі, ол гипофизді тиреотропты гормон – ТТГ өндіруге ынталандырады. ТТГ қалқанша безге негізгі басқарушы сигнал болып табылады: егер Т3 пен Т4 деңгейі төмендесе, гипофиз қанға ТТГ-ны көбірек бөледі және безді белсендірек жұмыс істеуге итермелейді. Сондықтан қан талдауында ТТГ деңгейінің жоғары болуы гипотиреоздың ең ерте және ең сенімді белгісі болып саналады, тіпті айқын симптомдар байқалмаса да.

Аурудың пайда болу механизмі бірнеше түрлі жолмен іске асуы мүмкін:

• аутоиммундық зақымдану – Хашимото тиреоидиті – дамыған елдердегі жағдайлардың шамамен 80 пайызына себеп болады және иммундық жүйенің без жасушаларына қарсы шабуыл жасауымен сипатталады;
• йод тапшылығы теңізден алыс орналасқан аймақтарда негізгі себеп болып табылады, өйткені мұндай жерлерде адамдар бұл микроэлементті тағам мен судан жеткілікті мөлшерде алмайды;
• қалқанша без ауруларын емдеу салдары – бездің бір бөлігін хирургиялық алып тастау немесе гипертиреоз бен қатерлі ісікті емдеу үшін қолданылатын радиоактивті йод терапиясы;
• кейбір дәрілік препараттарды қабылдау – амиодарон, литий препараттары және кейбір иммундық жүйені тежейтін дәрілер – қалқанша без қызметін жанама әсер ретінде бәсеңдетуі мүмкін;
• туа біткен гипотиреоз жаңа туған нәрестелерде бездің дамымауы немесе мүлде болмауы салдарынан анықталады және ми дамуының ауыр бұзылыстарын болдырмау үшін шұғыл емдеуді қажет етеді.

Аурудың даму механизмін түсіну дәрігерге емдеу тактикасын дұрыс таңдауға және науқасқа терапияның неліктен жиі өмір бойы жалғасатынын түсіндіруге мүмкіндік береді.

Белгілер және олардың зат алмасудың баяулауымен байланысы

Гипотиреоздың клиникалық көрінісі өте әртүрлі болғандықтан, оны кейде «үлкен еліктеуші» деп атайды. Оның белгілері көптеген басқа аурулардың симптомдарына ұқсайды. Сол себепті алғашқы шағымдардан бастап нақты диагноз қойылғанға дейін бірнеше жыл өтіп кетуі мүмкін: адам кардиологқа, неврологқа, гастроэнтерологқа немесе психиатрға қаралып жүріп, ақырында ғана эндокринологқа жолданады.

Аурудың белгілері ағзаның барлық жүйелеріндегі зат алмасу процестерінің баяулауын көрсетеді.

1. Үнемі шаршау және ұйқышылдық – гипотиреоздың ең жиі кездесетін белгілерінің бірі. Бұл жасушалық метаболизмнің баяулауына және барлық тіндерде энергия өндірілуінің азаюына байланысты болады. Адам ұзақ ұйқыдан кейін де өзін шаршаңқы сезінеді, жұмысқа зейін қоюы қиынға соғады және күндіз орынсыз уақытта ұйықтап кетуі мүмкін. Қарапайым демалыс жағдайды жақсартпайды, бұл эндокриндік табиғаттағы әлсіздіктің маңызды белгісі.
2. Тәбеттің төмендеуіне қарамастан салмақтың артуы – зат алмасудың бұзылуын көрсететін тағы бір маңызды симптом. Артық салмақ көбінесе сұйықтықтың ағзада жиналуынан және калориялардың баяу жұмсалуынан пайда болады. Диета мен спорт арқылы арықтауға тырысқан кезде де нәтиже болмауы мүмкін.
3. Суыққа төзбеушілік қалқанша без гормондарының тіндердегі жылу түзілу процесін реттеуіне байланысты дамиды. Мұндай адамдар бөлме температурасында да тоңады, жазда да жылы киім киеді және қолдары мен аяқтарының үнемі суық болатынын айтады. Көп жағдайда бұл ерекшелік сырт көзге түсініксіз көрінеді.
4. Жүрек соғысының баяулауы және қан қысымының төмендеуі қалқанша без гормондарының жүрек бұлшық етіне әсерінің азаюымен байланысты. Гипотиреоз кезінде брадикардия минутына 50–55 соққыға дейін төмендеуі мүмкін, тіпті жүрек ауруы жоқ адамдарда да.
5. Когнитивтік функциялардың бұзылуы – ойлау жылдамдығының баяулауы, есте сақтау қабілетінің нашарлауы және депрессиялық көңіл күй – орталық жүйке жүйесіне тиреоидтық гормондардың әсерімен байланысты. Егде жастағы адамдарда мұндай белгілер кейде деменцияның басталуы деп қате бағаланады. Бірақ гормондық ем басталғаннан кейін бұл бұзылыстардың көпшілігі толық қалпына келеді.

Осы белгілердің жиынтығы көбіне «тоңған адам» бейнесін қалыптастырады – қозғалысы баяу, үнемі тоңып жүретін және тез шаршайтын адам.

Диагностика және диагноз қою

Гипотиреозды анықтау салыстырмалы түрде оңай – бірнеше зертханалық талдау жеткілікті. Негізгі қиындық – осындай бейспецификалық белгілер кезінде дұрыс тексеру тағайындау. Сондықтан тәжірибелі дәрігер созылмалы шаршау, салмақ қосу немесе депрессия сияқты шағымдар болған жағдайда қалқанша без қызметін міндетті түрде тексеруді ұсынады.

Диагностика бірнеше кезеңнен тұрады.

1. ТТГ деңгейін анықтау – бастапқы және ең ақпараттық скринингтік тест. Қанда тиреотропты гормон деңгейінің жоғары болуы гипофиздің қалқанша без гормондарының жетіспеушілігін өтеуге тырысып жатқанын білдіреді. Әдетте ТТГ қалыпты деңгейі 0,4–4,0 мХБ/л аралығында болады.
2. Еркін Т4 деңгейін өлшеу гормон тапшылығының дәрежесін нақтылау үшін жүргізіледі. Еркін тироксин тіндерге қолжетімді гормон мөлшерін көрсетеді. ТТГ жоғарылап, ал еркін Т4 төмен болған жағдайда айқын гипотиреоз диагнозы қойылады.
3. Тиреопероксидазаға қарсы антиденелерді – АТ-ТПО – анықтау аурудың аутоиммундық сипатын дәлелдеуге көмектеседі. Бұл антиденелердің жоғары деңгейі Хашимото тиреоидитін көрсетеді және аурудың болашақтағы даму қаупін бағалауға мүмкіндік береді.
4. Қалқанша бездің ультрадыбыстық зерттеуі оның құрылымы мен көлемін бағалайды. УДЗ түйіндерді, кисталарды немесе аутоиммундық тиреоидитке тән диффузды өзгерістерді анықтауға көмектеседі. Зертханалық талдаулар мен ультрадыбыстық нәтижелерді бірге талдау ең толық ақпарат береді.

Диагноз қойылғаннан кейін дәрігер клиникалық жағдайды бағалап, емдеуді бастау немесе бақылау тактикасын таңдайды.

Емдеу, өмір салты және тамақтану

Гипотиреоздың басты жағымды жағы – оның тиімді емделуі. Дұрыс терапия қабылдаған адамдар әдетте ешқандай шектеусіз қалыпты өмір сүре алады. Ең маңыздысы – дәрілерді тұрақты қабылдау және уақытылы тексеріліп тұру.

Емдеудің негізі – левотироксин деп аталатын синтетикалық Т4 гормонын қолдану. Бұл препарат күн сайын таңертең аш қарынға, тамақтанудан 30–60 минут бұрын қабылданады және тек сумен ішіледі. Доза әр адамға жеке таңдалады және ТТГ деңгейіне қарай бірнеше апта сайын түзетіледі.

Дәрілік емнен бөлек, өмір салты мен тамақтану да аурудың өтелу деңгейіне әсер етеді:

• ересек адам үшін тәулігіне шамамен 150 микрограмм йод қажет, оны йодталған тұз, теңіз балығы және балдырлар арқылы алуға болады;
• селен Т4 гормонының белсенді Т3 түріне айналуына қатысады, оның негізгі көздері – бразилия жаңғағы, тунец, жұмыртқа және күнбағыс тұқымы;
• соя өнімдері мен талшыққа бай тағамдар левотироксиннің сіңуін төмендетуі мүмкін, сондықтан оларды дәрі қабылдағаннан кейін кемінде төрт сағаттан соң тұтынған дұрыс;
• тұрақты жеңіл физикалық белсенділік зат алмасуды жылдамдатып, шаршау сезімін азайтады;
• психоэмоциялық күйді бақылау маңызды, өйткені стресс гормоны кортизол Т4-тің Т3-ке айналуын тежейді.

Кейбір жағдайларда препарат дозасын қайта қарау қажет болады. Жүктілік, дене салмағының айтарлықтай өзгеруі, жаңа дәрілер қабылдаудың басталуы немесе егде жас – мұндай тексеруді талап ететін негізгі жағдайлар.

Гипотиреоз үкім емес. Қазіргі медицина жағдайында ол бақылауға болатын созылмалы жағдайға айналды. Уақытылы диагноз, дұрыс таңдалған терапия және науқастың емдеу тәртібін сақтауы көптеген адамдарға толыққанды өмір сүруге мүмкіндік береді. Ал емделмеген гипотиреоз уақыт өте келе жүрек жеткіліксіздігіне, бедеулікке және ауыр жағдайларда микседематозды комаға әкелуі мүмкін. Егер сізді ұзақ уақыт шаршау, түсініксіз салмақ қосу немесе үнемі тоңу мазаласа, дәрігерге қаралып, ТТГ деңгейін тексерткен жөн. Бұл қарапайым талдау ұзақ уақыт түсініксіз болған әлсіздіктің себебін анықтауға көмектесуі мүмкін.