Юнус Емре түрік рухани поэзиясына қалай әсер етті
Мазмұны
Ұлы ақындар көбіне тек әдеби тұлға болып қалмайды. Кейде олар тұтас бір халықтың үніне айналады, оның рухани ізденістерін, адамгершілік құндылықтарын және дүниетанымын білдіреді. Түрік мәдениетінде осындай тұлғалар аз емес. Соның ішінде Юнус Әміре ерекше орын алады. XIII–XIV ғасырларда өмір сүрген бұл анатолиялық дәруіш түркі дүниесі Құдай, махаббат және өмірдің мәні туралы сөйлейтін поэтикалық тіл қалыптастырды. Оның шығармалары жеті ғасыр бойы рухани поэзияның негізіне айналып келеді. Түрік сопылық поэзиясының дәстүрін Юнус Әміренің мұрасынан бөліп қарастыру іс жүзінде мүмкін емес. Оның шығармашылығы түрік рухани лирикасының даму бағытын айқындап берді.
Тарихи контекст және Юнус Әміренің әдебиеттегі орны
Юнус Әміре өмір сүрген кезең Анадолы үшін аса күрделі уақыт болды. Моңғол шапқыншылықтары өңірдің дәстүрлі өмір салтын күйретті. Түрлі халықтар мен мәдениеттер бір аймақта араласып кетті. Осындай тарихи жағдайда түркі халықтық дәстүрі мен сопылық руханияттың ерекше синтезі қалыптасты. Юнус Әміре осы рухани ағымның көрнекті өкіліне айналды.
Ол өлеңдерін қарапайым халық түсінетін түрік тілінде жазды. Бұл таңдау сол дәуір үшін ерекше батыл шешім еді. Себебі сол кезеңде ғылым мен әдебиеттің негізгі тілдері парсы және араб тілдері болатын. Юнус Әміре халық тілін поэзияның құралына айналдырды.
Бұл шешімнің маңызын асыра бағалау қиын. Ақын қарапайым адамдарға олардың өз тілінде үн қатты. Соның арқасында сопылық идеялар тек білімді элитаға ғана емес, қарапайым халыққа да түсінікті болды. Оның өлеңдерін бақташылар мен қолөнершілер айтып жүрді. Дәл осы кең аудитория ақынның мұрасын мәңгілік етті.
Негізгі тақырыптар және олардың дәстүрге әсері
Юнус Әміренің поэзиясы бірнеше маңызды тақырыпты қамтиды. Бұл тақырыптардың әрқайсысы кейінгі түрік ақындары үшін рухани бағдарға айналды.
- Құдайлық махаббат – «ашк». Ақын бұл ұғымды әлемнің қозғаушы күші ретінде көрсетеді. Оның пікірінше, Құдайға апаратын жолдың бастысы – махаббат, ал құрғақ білім оған қарсы қойылады.
- Барлық адамдардың бірлігі. Жаратушы алдында адамдардың шыққан тегі немесе діні маңызды емес. Бұл идея адамзаттың рухани теңдігін көрсетеді.
- Кішіпейілділік пен рухани қарапайымдылық. Юнус Әміре адам жүрегі шындықты қабылдау үшін қарапайым әрі ашық болуы керек деп есептейді.
- Өлімнің мәні. Ақын өлімді соңғы нүкте емес, жаңа бір рухани күйге өту ретінде түсіндіреді. Бұл тақырып түрік элегиялық поэзиясында ерекше тыныштық пен қабылдау интонациясын қалыптастырды.
Бұл идеялар кейінгі ақындардың шығармаларында жай ғана қайталанған жоқ. Олар анатолиялық сопылық поэзияның негізгі құрылымына айналды. XVI ғасырдағы ақын Пир Сұлтан Абдалдың шығармаларында осы тақырыптар айқын көрінеді. Алеви дәстүріндегі көптеген рухани мәтіндер мен халықтық ашық ақындарының поэзиясы да осы идеялық жүйені жалғастырды.
Поэтикалық форма мен тілге ықпалы
Юнус Әміре түрік поэзиясында «илахи» деп аталатын рухани гимн формасын кеңінен таратуға ықпал етті. Бұл өлеңдер зікір кезінде және мешіттерде орындалатын. Оның шығармалары түркі тілінің табиғатына жақын «хедже» буындық өлшемімен жазылған. Бұл өлшем парсы әдебиетінде кең тараған «аруз» өлшемінен өзгеше болды.
Ақынның поэзия тілі мен формасына әсерін үш бағытта қарастыруға болады.
- Халықтық сөздік қордың поэтикалық құралға айналуы. Юнус Әміре қарапайым сөздердің терең мистикалық мағыналарды жеткізе алатынын дәлелдеді. Осыдан кейін түрік сопы ақындары халық тілін «жеткілікті биік емес» деп есептей алмайтын болды.
- Диалогтық құрылым. Ақынның көптеген өлеңдері сұхбат түрінде құрылған. Кейбірінде ол Құдаймен сөйлеседі. Кейбірінде өз жанына немесе оқырманға үн қатады. Бұл тәсіл кейін алеви-бекташий поэзиясының маңызды ерекшелігіне айналды.
- Қайталым мен рефреннің қолданылуы. Бір бейнеге немесе жолға қайта оралу өлеңге медитативтік сипат береді. Мұндай тәсіл рухани әсерді күшейтеді. Бұл әдіс кейінгі ғасырларда ашық ақындары арасында кең таралды.
Осылайша Юнус Әміре тек өлеңдер жинағын ғана қалдырған жоқ. Ол түрік рухани поэзиясына бірнеше ғасыр бойы қолданылған толық поэтикалық құралдар жүйесін қалыптастырды.
Ұзақ мерзімді мұра және қазіргі маңызы
Юнус Әміренің ықпалы тек орта ғасырлармен шектелмейді. Түркия Республикасы қалыптасқан кезеңде оның тұлғасы халық бірлігі мен гуманизмнің символы ретінде қайта бағаланды. Бұл қасиеттер зайырлы ұлттық мемлекет құру барысында ерекше маңызды болды. 1991 жылы ЮНЕСКО ақынның шамамен 750 жылдық мерейтойына байланысты сол жылды Юнус Әміре жылы деп жариялады. Осы арқылы оның әлемдік мәдениетке қосқан үлесі мойындалды.
Бүгінде оның мұрасы бірнеше деңгейде өмір сүріп келеді.
- Ақынның өлеңдері Түркиядағы және басқа елдердегі мешіттер мен теккелерде рухани гимн ретінде орындалады.
- Оның бейнелері мен жолдары қазіргі түрік әдебиетінде мәдени код ретінде жиі қолданылады.
- Алеви дәстүрінде Юнус Әміре Хаджи Бекташ Вели сияқты ірі рухани тұлғалармен қатар құрметтеледі.
- Түркияның білім беру жүйесінде оның шығармалары ұлттық поэзия канонының негізі ретінде оқытылады.
Жеті ғасыр өтсе де анатолиялық дәруіштің үні өшкен жоқ. Ол концерт залдарында, мешіттерде, университет аудиторияларында және ауылдық жиындарда естіледі.
Юнус Әміре сөз өнері шеберлерінің арасында сирек кездесетін жетістікке қол жеткізді. Ол тұтас бір халықтың ана тілінде бұрын дәл жеткізілмеген рухани сезімдерге арналған жаңа поэтикалық тіл қалыптастырды. Оның ұлылығы тек әдеби шеберлігінде емес. Негізгі ерекшелігі – жоғары мистикалық идеяларды қарапайым адам тілімен байланыстыра алуында. Осы арқылы ол рухани тәжірибені көпшілікке түсінікті етті. Ақын қалыптастырған дәстүр империялар мен саяси жүйелердің өзгерісіне қарамастан сақталып қалды. Түрік тілінде «ашк» сөзі ақын берген мағынасымен өмір сүріп тұрған кезде Юнус Әміренің рухани поэзияға ықпалы да тірі әрі әсерлі болып қала береді.
