Тамғалы-Тас тас мүсіндері туралы 28 қызықты дерек

Қазақстан аумағында табиғат пен тарихтың тоғысқан қасиетті орындары аз емес. Солардың бірі – Іле өзенінің жағасында орналасқан Тамғалы-Тас кешені. Бұл мекен көркем табиғатымен ғана емес, жартас бетіне қашалған ерекше бейнелерімен де назар аударады. Мұнда әртүрлі дәуірлердің, мәдениеттер мен дүниетанымдардың ізі сақталған. Тас қақпалар үнсіз куәгер іспетті рухани өмірдің сырын жеткізіп тұрғандай әсер қалдырады. Сондықтан Тамғалы-Тас бүгінгі күнге дейін зерттеушілерді, саяхатшыларды және зиярат етушілерді қызықтырып келеді.

1. Тамғалы-Тас Алматı облысында, Іле өзенінің аңғарында орналасқан. Жер бедері жалаңаш жартас пен кең дала кеңістігін үйлестіреді. Мұндай орта көшпелі тайпалар үшін ыңғайлы бағдар болған.
2. Тамғалы-Тас атауы «таңбалы тас» деген мағынаны білдіреді. «Таңба» сөзі ежелде ру белгісі ретінде қолданылған. Бұл атау бейнелердің маңызын айқындайды.
3. Тас қақпалар тік орналасқан ірі жартас плиталарынан тұрады. Олар табиғи өткелге ұқсайды. Осы ерекшелік мекенді символдық шекара ретінде қабылдатқан.
4. Жартастарда буддалық құдайлардың бейнелері қашалған. Олардың ішінде Будда Шакьямуни тұлғасы ерекше көзге түседі. Мұндай сюжеттер Қазақстан аумағында сирек кездеседі.
5. Көптеген бейнелер XVII-XVIII ғасырларға жатады. Бұл кезең жоңғарлар арасында буддизмнің таралуымен байланысты. Сол дәуірде жартас рухани орталық қызметін атқарған.
6. Кейбір тас плиталардың биіктігі бірнеше метрге жетеді. Бедерлі бетте бейне қашау оңай болмаған. Бұл шеберлердің жоғары деңгейін көрсетеді.
7. Буддалық мүсіндермен қатар тибет және ойрат тілдеріндегі жазулар бар. Олар дұғалар мен мантралардан тұрады. Мұндай мәтіндер орынның киелілігін күшейткен.
8. Тамғалы-Тас ұзақ уақыт бойы зиярат ететін мекен ретінде танылған. Адамдар бұл жерден рухани демеу іздеген. Бұл дәстүр қазір де жалғасып келеді.
9. Тас қақпалар Іле өзеніне қарай бағытталған. Су көне наным-сенімдерде ерекше мәнге ие болған. Ол өмір мен тазалықтың белгісі саналған.
10. Бейнелерді қашау кезінде заманауи металл құралдар қолданылмаған. Ежелгі қарапайым аспаптар пайдаланылған. Әр сурет ұзақ еңбектің нәтижесі болған.
11. Кейбір бейнелерде әдейі бүлдіру іздері байқалады. Зерттеушілер мұны діни қақтығыстармен байланыстырады. Бұл белгілер өңір тарихының күрделілігін көрсетеді.
12. Тамғалы-Тасты Тамғалы петроглифтерімен шатастыруға болмайды. Екі ескерткіш екі бөлек аумақта орналасқан. Оларды тек қасиетті сипаты ғана жақындастырады.
13. Тас қақпалар туралы ауызша аңыздар кең таралған. Жергілікті тұрғындар оларды даланың қорғаушылары деп санайды. Бұл әңгімелер ұрпақтан ұрпаққа жеткен.
14. Кеңес дәуірінде нысан ресми түрде қорғалмаған. Соның салдарынан кейбір бейнелер зақымданған. Кейін ғана сақтау шаралары қолға алынды.
15. Қазіргі кезде Тамғалы-Тас тарихи-мәдени ескерткіш мәртебесіне ие. Ол мемлекет қорғауында тұр. Бұл шаралар вандализмді азайтуға мүмкіндік берді.
16. Жартастағы буддалық бейнелер өңірдің діни алуан түрлілігін дәлелдейді. Дала әрқашан мәдениеттер тоғысқан кеңістік болған. Мұнда түрлі сенімдер қатар өмір сүрген.
17. Кей зерттеушілер бұл орынды ерекше энергетикалық аймақ деп санайды. Келушілер өзіндік атмосфераны сезінетінін айтады. Мұндай пікірлер жиі кездеседі.
18. Тас қақпалар көне керуен жолдарының бойында орналасқан. Жолаушылар бұл маңды аялдау орны ретінде пайдаланған. Осылайша орынның маңызы арта түскен.
19. Будда мүсіндері медитацияға тән қалыпта бейнеленген. Әрбір қимыл мен белгі символдық мағынаға ие. Бұл буддалық өнер канондарына сай келеді.
20. Жартастар маңынан көне тұрақтардың іздері табылған. Бұл аумақтың ұзақ уақыт бойы игерілгенін көрсетеді. Адамдар мұнда қайта-қайта оралып отырған.
21. Тамғалы-Тас тек туристерді ғана емес, ғалымдарды да қызықтырады. Археологтар мен өнертанушылар зерттеуді жалғастыруда. Жыл сайын жаңа тұжырымдар ұсынылады.
22. Жылы мезгілде бұл мекен демалыс күндері жиі баратын бағытқа айналады. Табиғат көрінісі тарихи әсерді күшейтеді. Сапар есте қаларлық болады.
23. Күн батар шақта тас қақпалар ерекше әсер қалдырады. Жарық бедерлі бейнелерді айқындай түседі. Сол сәттерде жартас тірі секілді көрінеді.
24. Кей адамдар бейнелерге қол тигізу сәттілік әкеледі деп сенеді. Мұндай сенімдер келушілер арасында кең таралған. Олар адам мен ескерткіш арасындағы байланысты көрсетеді.
25. Тамғалы-Тас Орталық Азия буддизмі туралы ғылыми еңбектерде жиі аталады. Ол мәдениеттер тоғысының бірегей үлгісі ретінде қарастырылады. Маңызы жергілікті шеңберден асып түседі.
26. Тас қақпалар көпшілік үшін өткелдің символы ретінде қабылданады. Кейбіреулер оны рухани және күнделікті әлем арасындағы шекара деп түсінеді. Бұл философиялық ойға жетелейді.
27. Танымал болуына қарамастан, аумақ аса қатты абаттандырылмаған. Бұл табиғи қалпын сақтауға мүмкіндік береді. Келушілер бастапқы кеңістікті сезіне алады.
28. Тамғалы-Тас тас қақпалары суретшілер мен жазушыларға шабыт беріп келеді. Жартас бейнелері заманауи өнерде көрініс табуда. Осылайша ескерткіш қазіргі мәдениетпен үндеседі.

Тамғалы-Тас тас қақпалары табиғат, тарих және руханияттың тоғысқан бірегей үлгісі болып саналады. Әрбір дерек бұл мекеннің жаңа қырын ашады. Жартас бейнелері дала мәдениетінің көпқабатты сипатын еске салады. Оның құндылығы ғылыми тұрғыда да, жеке әсер деңгейінде де сезіледі. Тамғалы-Тастың айрықша мәні дәл осында жатыр.