Мәңгі тоң аймақтарында тірі ағзалар қалай өмір сүреді
Мазмұны
Алғаш қарағанда аса қатал табиғи жағдайлар тіршілікке мүлде сәйкес келмейтіндей көрінеді. Төмен температура, сұйық судың жетіспеуі және энергия көздерінің аздығы өмір сүруді қиындатады. Соған қарамастан, табиғат ең шеткі ортада да бейімделу жолдарын табады. Осындай ерекше аймақтардың бірі – мәңгі тоң. Бұл өңірлерде тірі ағзалар белсенді күйде немесе ұзақ күту режимінде тіршілігін сақтай алады. Төменде мұз қатқан топырақта өмірдің қалай сақталатыны қарастырылады.
Мәңгі тоң тіршілік ортасы ретінде
Мәңгі тоң деп топырақ пен тау жыныстарының ұзақ жылдар бойы ерімей жатқан қабатын айтады. Мұндай ортада температура көбіне нөлден төмен болып, ылғалға қолжетімділік шектеулі болады. Соған қарамастан, жыныстардың құрылымы біркелкі емес. Ұсақ қуыстар мен микрожарықтар тіршілікке қажетті шағын кеңістіктер қалыптастырады.
Мұз қатқан қабатта қандай ағзалар кездеседі
Қатал ортаға қарамастан, мәңгі тоңда әртүрлі тірі формалар мекендейді. Олардың басым бөлігі микроскопиялық деңгейде ғана байқалады. Бұл ағзалар суыққа және қорек тапшылығына жоғары төзімділікпен ерекшеленеді.
Ең жиі кездесетін тіршілік иелері мыналар:
- теріс температурада да белсенділігін сақтай алатын бактериялар;
- топырақтағы органикалық қалдықтарды пайдаланатын микроскопиялық саңырауқұлақтар;
- зат алмасуы қатты баяулаған қарапайымдылар.
Әрбір топ суық ортаға бейімделудің өзіндік жолын қалыптастырған.
Аса төмен температурада тіршіліктің сақталуы
Мәңгі тоң жағдайында басты қауіп – жасуша ішіндегі судың қатып, құрылымды бұзуы. Бұған жол бермеу үшін ағзалар қорғаныш механизмдерін қолданады. Олар жасушалардың тұтастығын сақтауға мүмкіндік береді.
Негізгі бейімделу тәсілдеріне мыналар жатады:
- мұз кристалдарының түзілуін тежейтін криопротекторларды өндіру;
- жасуша қабықшаларының құрамын өзгертіп, серпімділікті арттыру;
- тіршілік белсенділігін ең төмен деңгейге дейін азайту.
Осындай әдістер ұзақ уақыт бойы өміршеңдікті сақтауға көмектеседі.
Тыныштық күйінің маңызы
Мәңгі тоңда тіршілік ететін ағзалардың көпшілігі үнемі белсенді бола бермейді. Олар ерекше тыныштық күйіне көшіп, өмірлік процестерді барынша баяулатады. Бұл жағдайда ағзалар ондаған, кейде мыңдаған жыл бойы сақталуы мүмкін. Қоршаған орта жылынып немесе ылғал пайда болған кезде қызметі қайта жанданады.
Энергия көздері қалай қамтамасыз етіледі
Қорек тапшылығы тірі жүйелерді баламалы энергия көздерін пайдалануға итермелейді. Мұндай ағзалар өте аз мөлшердегі органикалық заттармен немесе химиялық реакциялар арқылы тіршілігін жалғастырады. Энергияны үнемді пайдалану басты стратегияға айналады.
Қолданылатын негізгі тәсілдер төмендегідей:
- Көне өсімдіктер мен жануарлар қалдықтарын баяу ыдырату.
- Минералдармен байланысты химиялық реакциялардан қуат алу.
- Оттегісіз ортада органикалық заттарды өңдеу.
Әрбір жол қорек жетіспеген жағдайда тіршілікті сақтауға мүмкіндік береді.
Мәңгі тоңдағы өмірді зерттеу не үшін қажет
Мұз қатқан ортадағы тіршілікті зерттеу экологиямен ғана шектелмейді. Мұндай ағзалар биологиялық жүйелердің төзімділік шегін түсінуге көмектеседі. Сонымен қатар алынған деректер өзге ғаламшарлардағы экстремалды жағдайларда өмірді іздеуде қолданылады. Мәңгі тоң экожүйелері тіршіліктің мүмкіндіктерін кеңінен көрсетеді.
Мәңгі тоң аймағындағы өмір табиғаттың бейімделу қабілетін айқын дәлелдейді. Суық пен ресурс тапшылығы тіршілікті толық тоқтата алмайды. Ағзалар баяулау, қорғаныш және энергия үнемдеу арқылы өміршеңдігін сақтайды. Осындай құбылыстарды зерттеу тіршіліктің шекарасын тереңірек ұғынуға мүмкіндік береді.
