Лактозаға төзбеушілік қалай көрініс береді

Адамның ас қорыту жүйесі әртүрлі заттарды қорыту қабілеті әр адамда айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін етіп құрылған. Мұндай айырмашылықтың ең кең таралған мысалдарының бірі — лактозаға төзбеушілік. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша, жер шарындағы ересек адамдардың шамамен 68 пайызы белгілі бір деңгейде сүт қанты — лактозаны толық қорыту қабілетін жоғалтады. Бұл көрсеткіш бұл жағдайды медицина тарихындағы ең кең таралған ас қорыту бұзылыстарының біріне айналдырады. Соған қарамастан, көптеген адамдар жылдар бойы оның себебін білмей-ақ симптомдармен өмір сүре береді — тамақтан кейінгі жайсыздықты стресс, гастрит немесе «әлсіз асқазан» деп түсіндіреді. Алайда бұл жағдайдың механизмі жақсы зерттелген, ал оның белгілері жеткілікті айқын болғандықтан, күрделі зерттеулерсіз-ақ дұрыс диагнозға күмәндануға мүмкіндік береді. Лактозаға төзбеушіліктің қалай байқалатынын түсіну адамның өз тамақтануын және өзін-өзі сезінуін басқарудың кілтін береді.

Биохимиялық механизм: мәселе неліктен пайда болады

Симптомдар туралы айтпас бұрын олардың пайда болу себебін түсіну қажет. Дәл осы себеп олардың сипатын ғана емес, сонымен бірге қанша мөлшерде сүт өнімі тұтынылғанына және нақты өнімнің құрамына байланысты өзгеруін де түсіндіреді. Лактозаға төзбеушілік аллергия да, қабыну ауруы да емес — бұл белгілі бір ас қорыту ферментінің жетіспеушілігімен байланысты метаболикалық жағдай.

Лактоза — сүттің негізгі көмірсуы болып табылатын дисахарид — қалыпты жағдайда жіңішке ішекте лактаза ферментінің әсерінен екі қарапайым қантқа, яғни глюкоза мен галактозаға ыдырайды. Дәл осы күйде олар қанға сіңіп, ағза үшін энергия көзі ретінде пайдаланылады. Егер лактаза белсенділігі жеткіліксіз болса, ыдырамаған сүт қанты жіңішке ішекте сіңбей, өзгермеген күйде тоқ ішекке өтеді.

Одан кейінгі процестер екі негізгі механизм бойынша дамиды:

• тоқ ішектегі бактериялар лактозаны белсенді түрде ашытып, сутек, метан, көмірқышқыл газы және қысқа тізбекті органикалық қышқылдар түзеді — дәл осы газдар іштің кебуін және ішектегі тән дыбыстарды тудырады;
• ыдырамаған дисахарид осмостық белсенділікке ие — ол ішек қуысына суды тартып, сұйықтықтың қалыпты сіңуін бұзады және диареяны қоздырады;
• ашу процесінде түзілетін органикалық қышқылдар ішек құрамының рН деңгейін төмендетіп, перистальтиканы күшейтеді және тағамның өтуін жылдамдатады;
• шамадан тыс газ түзілуі, ішек қабырғасының керілуі және транзиттің жеделдеуі әртүрлі қарқындылықтағы ауырсыну сезімдерін тудырады.

Лактаза белсенділігі нөлден қалыпты деңгейге дейін кең диапазонда болуы мүмкін екенін түсіну маңызды. Лактозаға төзбеушілігі бар адамдардың көпшілігінде фермент толық жоғалмайды, тек төмендейді. Сондықтан симптомдардың қарқындылығы тұтынылған сүт өнімінің мөлшеріне тікелей байланысты болады.

Негізгі симптомдар және олардың сипаттамасы

Лактозаға төзбеушіліктің клиникалық көрінісі жеткілікті айқын болады. Симптомдар әдетте сүт өнімдерін тұтынғаннан кейін белгілі бір уақыт өткен соң пайда болады және ішек босай бастағанда өздігінен жоғалады. Дәл осы уақытша байланыс бұл жағдайды басқа ас қорыту бұзылыстарынан ажыратуға мүмкіндік беретін маңызды диагностикалық белгі болып табылады.

Симптомдар белгілі бір реттілікпен дамып, бірнеше негізгі көріністерді қамтиды.

1. Іштің кебуі — ең жиі кездесетін және көбіне алғашқы байқалатын белгі. Ол лактоза бар өнімді тұтынғаннан кейін шамамен отыз минуттан екі сағатқа дейінгі уақыт аралығында пайда болады. Іштің керіліп, көлемінің ұлғаюы бактериялар сүт қантын ашытқан кезде түзілетін газдардың жиналуымен байланысты. Кебудің қарқындылығы қорытылмаған лактоза мөлшеріне тікелей тәуелді — бір стақан толық сүт шағын ірімшік бөлігінен әлдеқайда күшті жайсыздық тудырады.
2. Ішек түйілуі және іштің ауыруы ішек қабырғасының газдармен керілуі және перистальтиканың күшеюі нәтижесінде пайда болады. Ауырсыну әдетте толқын тәрізді, бір күшейіп, бір басылатын сипатта болады — бұл қуыс ағзалардың спастикалық жағдайына тән белгі. Көбінесе ауырсыну тоқ ішек орналасқан аймақтарда — іштің төменгі және бүйір бөліктерінде — байқалады, бірақ газ түзілуі өте күшті болған жағдайда жайсыздық бүкіл ішке таралуы мүмкін.
3. Диарея ыдырамаған лактозаның осмостық әсерінен дамиды, себебі ол ішек қуысына суды ұстап тұрады. Нәжіс сұйық немесе ботқа тәрізді болады, кейде газ көпіршіктері байқалады және ашу процесінен пайда болған органикалық қышқылдарға байланысты қышқыл иіс шығады. Кейбір адамдарда диарея негізгі симптом болып, іштің кебуі мен ауырсынудан бұрын пайда болуы мүмкін.
4. Іштің шұрылы мен сұйықтықтың қозғалу дыбыстары — медицинада «борборигмдер» деп аталады — ішектің күшейген перистальтикалық қозғалыстарының нәтижесінде пайда болады. Бұл қозғалыстар сұйық ішек құрамын газ көпіршіктерімен бірге жылжытады. Көп жағдайда дәл осы дыбыстар ауырсыну мен кебуден бұрын байқалады және қоғамдық жерде әлеуметтік жайсыздық тудыруы мүмкін.
5. Жүрек айнуы ішек симптомдарына қарағанда сирек кездеседі және көбінесе аш қарынға көп мөлшерде сүт ішкен кезде байқалады. Құсу лактозаға төзбеушілікке тән белгі емес — оның болуы басқа диагнозды қарастыру қажеттігін білдіруі мүмкін. Балаларда жүрек айнуы ересектерге қарағанда айқынырақ байқалады және кейде алғашқы симптомдардың басталуымен бірге жүреді.

Бұл симптомдардың барлығын біріктіретін маңызды ерекшелік бар — ішек қорытылмаған тағамнан босай бастағанда олар толықтай өздігінен жоғалады және шырышты қабыққа ешқандай құрылымдық зақым келтірмейді.

Төзбеушіліктің түрлері және қауіп факторлары

Лактозаға төзбеушіліктің барлық жағдайлары бірдей емес. Медицина бұл жағдайдың бірнеше негізгі түрін ажыратады, олардың әрқайсысының пайда болу себептері мен болжамы әртүрлі болады. Төзбеушілік түрін түсіну дұрыс тамақтану стратегиясын таңдауға көмектеседі.

Лактаза жетіспеушілігінің жіктелуі фермент белсенділігінің төмендеу себептеріне негізделеді:

• бастапқы лактаза жетіспеушілігі — ең кең таралған түрі — емшектен шығарылғаннан кейін лактаза өндірілуінің генетикалық түрде біртіндеп төмендеуімен байланысты және көптеген халықтар үшін эволюциялық тұрғыдан қалыпты құбылыс болып саналады;
• екіншілік жетіспеушілік жіңішке ішектің аурулары — целиакия, Крон ауруы, ротавирустық инфекциялар — кезінде пайда болады, өйткені олар фермент өндіретін ішек бүрлерін зақымдайды;
• туа біткен алактазия — өте сирек генетикалық бұзылыс — бұл жағдайда лактаза туғаннан бастап өндірілмейді және алғашқы рет емшек сүтін ішкен кезде-ақ ауыр диареямен байқалады;
• шала туған балалардағы уақытша жетіспеушілік ішек ферменттік жүйесінің жетілмегендігімен байланысты және ас қорыту жүйесі дамыған сайын өздігінен жоғалады.

Этникалық шығу тегі бастапқы түрдің маңызды қауіп факторы болып саналады. Солтүстік және Орталық Еуропа тұрғындарының арасында лактозаға төзбеушілік ересектердің тек 5–17 пайызында кездессе, Шығыс Азия, Батыс Африка және Американың жергілікті халықтары арасында бұл көрсеткіш 65–100 пайызға дейін жетеді. Мұндай айырмашылық мал шаруашылығының тарихи дамуымен байланысты — мыңдаған жылдар бойы сүт өнімдерін тұтынған халықтарда ересек жаста да лактаза белсенділігін сақтайтын генетикалық бейімделу қалыптасқан.

Диагностика және басқа жағдайлардан ажырату

Лактозаға төзбеушілік белгілері ерекше емес — дәл осындай симптомдар тітіркенген ішек синдромында, қабыну ауруларында, фруктозаға төзбеушілікте және басқа да жағдайларда байқалуы мүмкін. Сондықтан тамақтану режимін өзгертер алдында нақты диагноз қою маңызды.

Қолданылатын диагностикалық әдістер дәлдігі, қолжетімділігі және пациентке жайлылығы жағынан ерекшеленеді.

1. Сутектік тыныс алу тесті — ең кең таралған және ақпараттық инвазивті емес әдіс. Пациент лактоза ерітіндісін ішкеннен кейін белгілі уақыт аралықтарында шығарылған ауадағы сутек мөлшері өлшенеді. Бұл газды тек ішек бактериялары лактозаны ашытқан кезде түзеді. Егер сутек деңгейі бастапқы көрсеткіштен 20 ppm-нен артық көтерілсе, лактоза сіңбеуі жоғары сенімділікпен расталады.
2. Лактозаға төзімділік тесті қандағы глюкоза деңгейін лактоза қабылдағанға дейін және кейін өлшеуді қамтиды. Егер лактоза дұрыс ыдыраса, қандағы глюкоза деңгейі жоғарылайды. Лактаза жетіспеген жағдайда мұндай өзгеріс байқалмайды. Бұл әдіс тыныс алу тестіне қарағанда нақтырақ емес, бірақ көптеген медициналық мекемелерде қолданылады.
3. Генетикалық тест лактаза белсенділігінің ересек жаста сақталуын анықтайтын LCT геніндегі полиморфизмді анықтай алады. Бұл әдіс бастапқы төзбеушілікті анықтауда тиімді, бірақ екіншілік түрін көрсетпейді.
4. Диеталық элиминациялық сынама — ең қарапайым әдіс. Екі-үш апта бойы барлық сүт өнімдерін алып тастап, кейін қайта енгізу арқылы симптомдардың лактозамен байланысын бағалауға болады. Бұл әдіс арнайы құрал-жабдықты қажет етпейді, бірақ плацебо әсерін толық жоққа шығармайды.

Айта кету керек, дәрігермен кеңеспей өздігінен диагноз қою немесе сүт өнімдерін толық алып тастау ұсынылмайды, әсіресе симптомдар өте айқын немесе әдеттегіден өзгеше болса.

Жағдайды басқару және тамақтануды түзету

Лактозаға төзбеушілік қатаң мағынадағы ауру емес — бұл адамның метаболизм ерекшелігі, сондықтан негізгі тәсіл тамақтануды дұрыс бейімдеу болып табылады. Мұндай ерекшелігі бар адамдардың көпшілігі кальций мен басқа маңызды нутриенттерді жеткілікті мөлшерде қабылдай отырып толыққанды өмір сүре алады.

Бұл жағдайды басқару бірнеше негізгі принципке негізделеді:

• рационға аз мөлшерде лактозаны біртіндеп енгізу ішек микробиотасының бейімделуіне көмектеседі және төзімділік деңгейін арттыруы мүмкін;
• қатты піскен ірімшіктер — пармезан, чеддер, грюйер — құрамында лактоза өте аз, өйткені ол өндіріс кезінде сарысумен бірге бөлініп кетеді;
• йогурт пен кефир жаңа сүтке қарағанда жақсырақ қорытылады, себебі олардың құрамындағы тірі бактериялар лактозаның бір бөлігін алдын ала ыдыратады;
• лактаза ферменті бар препараттарды тамақтанар алдында қабылдау дұрыс дозада сүт өнімдерін еркін тұтынуға мүмкіндік береді;
• соя, сұлы немесе бадам сүті сияқты өсімдік баламалары тағам дайындауда ұқсас функция атқара алады, бірақ кальций мен D дәруменінің жеткілікті мөлшеріне назар аудару қажет.

Екіншілік лактозаға төзбеушілік бастапқы түрінен ерекшеленеді — егер ішек шырышты қабатын зақымдаған негізгі ауру емделсе, лактаза белсенділігі толық қалпына келуі мүмкін.

Лактозаға төзбеушілік — кең таралған, жақсы зерттелген және басқаруға болатын жағдай. Көп жағдайда ол дәрілік емдеуді де, сүт өнімдерінен толық бас тартуды да талап етпейді. Ең маңыздысы — адамның өзіне қолайлы лактоза мөлшерін анықтау және ас қорытуға жайлы, сонымен бірге қажетті қоректік заттарды қамтамасыз ететін тамақтану жүйесін қалыптастыру. Айқын немесе ерекше симптомдар байқалса, гастроэнтерологқа қаралу қажет, себебі кейде лактозаға төзбеушілікке ұқсас белгілер басқа аурулардың көрінісі болуы мүмкін. Өз ағзасының ерекшеліктерін түсініп, саналы түрде тамақтану әдетін қалыптастыру мұндай жағдайы бар адамдардың өмір сапасын толық сақтауға мүмкіндік береді.