Кейбір тастар сыртқы күшсіз қалай «қозғалады»
Мазмұны
Планета табиғаты физика заңдары туралы интуитивті түсініктерге сын тастайтын таңғажайып құбылыстарға толы. Көптеген геологиялық жұмбақтардың арасында бірінші қарағанда сиқыр немесе жоғары күштердің араласу нәтижесіндей көрінетін феномендер ерекше орын алады. Шөл далада бетінде ұзын із қалдырып отыратын үлкен қара тастар ондаған жыл бойы ғалымдар мен саяхатшыларды таңғалдырды. Мұндай нысандардың орын ауыстыруының көрінетін себебінің болмауы жер қойнауында жасырынған құпия күштер туралы көптеген мифті тудырды. Ұзақ бақылау мен дәл өлшеу әдістерімен қаруланған заманауи ғылым мұндай құбылыстарға ұтымды түсініктеме таба алды. Белгілі бір тастардың адамның немесе жануардың тікелей араласуынсыз неге орын ауыстыра алатынын толығырақ қарастырайық.
Қозғалатын тастардың атақты алқабы
Мұндай құбылыстың ең белгілі мысалы Америка Құрама Штаттарының аумағындағы Өлім алқабында орналасқан. Рейстрек-Плайя деп аталатын жазық кепкен көл саз бетінде байқалатын із қалдыратын тастардың арқасында нағыз ғылыми сенсацияға айналды.
Бұл жергілікті жер мұндай феноменді мүмкін ететін табиғи жағдайлардың ерекше үйлесіміне ие.
- бұрынғы көлдің түбі жұқа қабатты қатты жарылған сазбен жабылған тамаша тегіс бетті білдіреді;
- өңірдегі температуралық ауытқулар қыс айларында жұқа мұз қабатының қалыптасуына жағдай жасайды;
- айналадағы таулар күшті жел лебінен жеткілікті қорғаныс беріп, бағытталған ауа ағынының қалыптасуына мүмкіндік береді;
- сирек жауын-шашын нысандардың орын ауыстыру механизмін іске қосу үшін қажетті бетте жұқа су қабатын қалыптастырады.
Аталған факторлардың үйлесуі планетада өте сирек кездеседі, бұл мұндай жерлердің бірегейлігін түсіндіреді. Дәл осы ерекшелік ғалымдарға қозғалыс үдерісін тікелей бақылау мүмкіндігін ұзақ уақыт бойы қиындатты.
Орын ауыстыру механизмінің ғылыми түсіндірмесі
Зерттеушілер ұзақ уақыт бойы жергілікті жердің күшті желдері немесе магниттік аномалиялары туралы нұсқаларды қоса алғанда, әртүрлі болжам ұсынды. Тек жерсеріктік бақылау мен GPS датчиктерінің заманауи технологияларының арқасында осы құбылыстың нақты механизмін дәл тіркеу мүмкін болды.
Ғалымдар суық түндерде кепкен көл бетіндегі жұқа су қабаты қатып, қалыңдығы бар болғаны бірнеше миллиметрлік мұз пластиналарын қалыптастыратынын анықтады. Мұндай сынғыш пластиналар тастарды қоршап, жел лебін ұстай алатын өзіндік мұз «желкенін» жасайды. Күндіз жеткілікті температура болғанда мұз ери бастап, тас пен саз беті арасындағы үйкелісті төмендетеді.
Еріген мұз үлкен нысандардың бет бойымен сырғанауына кедергіні едәуір азайтатын жұқа су қабыршағын қалыптастырады. Тіпті секундына шамамен бес метр жылдамдықпен соғатын салыстырмалы әлсіз жел де осындай жағдайда ірі қара тастарды орын ауыстыруға жеткілікті болады. Жел итерген мұз пластиналары жұмсақ сазда тән із қалдыратын тастарды өзімен бірге ілестіріп жүреді.
Әлемдегі осыған ұқсас басқа құбылыстар
Америкадағы атақты алқабтан бөлек, ұқсас немесе бір-біріне жақын үдерістер планетаның бірнеше басқа өңірінде байқалады. Әрбір жер тастардың орын ауыстыру сипаты мен жиілігіне әсер ететін өз ерекшелігіне ие.
- Моңғолиядағы Мунтингай алқабы дала көлдерінің қатып қалған беттеріндегі қозғалатын нысандардың ұқсас феноменін көрсетеді. Осы өңірдегі температураның күрт ауытқуы калифорниялық механизмге ұқсас жұқа мұздың қалыптасуы үшін қолайлы жағдай жасайды. Жергілікті зерттеушілер суық қысқы түндерден кейін тастардың онша айқын емес, бірақ бәрібір байқалатын орын ауыстыру ізін тіркейді.
- Австралияның кейбір кепкен көлдері сирек жаңбырдан кейін нысандардың қозғалысының осыған ұқсас белгілерін көрсетеді. Өңірдің шамадан тыс ыстығы бетті тез кептіріп, күшті жел әсерінен орын ауыстыруды жеңілдететін сырғанақ саздың жұқа қабатын қалдырады. Материктің құрғақ климатында қажетті ауа-райы жағдайының тұрақсыздығы салдарынан мұндай құбылыс сирек кездеседі.
- Антарктиданың жекелеген учаскелері де материктің мұз бетінде тастардың орын ауыстыру белгілерін көрсетеді. Мұз қалқанынан аққан күшті катабатикалық желдер шағын нысандарды мұздың тегіс бетінде елеулі қашықтыққа итере алады. Бұл механизм саз топырақтың болуын талап етпейтіндіктен, калифорниялық нұсқадан елеулі ерекшеленеді.
Мұндай жерлерді зерттеу ғалымдардың экстремалды табиғи жағдайдағы физикалық күштердің өзара әрекеттесуі туралы түсінігін кеңейтуін жалғастыруда. Табылған әрбір жаңа мысал адамның тікелей физикалық әсерінсіз нысандардың орын ауыстыру механизмінің жалпы теориясын нақтылауға көмектеседі.
Ашылымның ғылым үшін маңызы
Қозғалатын тастар құпиясының шешілуі табиғи жағдайда ұзақ бақылау мен деректерді шыдамды жинақтаудың маңыздылығын көрсетті. Ғалымдарға нысандардың орын ауыстыру үдерісін нақты тіркеу мүмкін болғанға дейін жүйелі зерттеулердің ондаған жылы қажет болды.
- ашылым сирек кездесетін, қоршаған ортаның ерекше жағдайын талап ететін табиғи құбылыстарды зерттегендегі зертханалық эксперименттердің шектеулілігін көрсетті;
- зерттеу заманауи мониторинг технологияларының өткен ғасырдың ескі ғылыми жұмбақтарын шешудегі тиімділігін көрсетті;
- механизмді зерттеу әртүрлі геологиялық жағдайдағы жел, мұз және беттік үйкелістің өзара әрекеттесуін жақсырақ түсінуге көмектесті;
- бұл ашылым зерттеушілерді планетаның басқа алшақ өңірінде осыған ұқсас түсіндірілмеген феномендерді іздеуге шабыттандырды.
Мұндай ашылымдар мистикалық болып көрінетін құбылыстардың өзі жиі толықтай ұтымды ғылыми түсіндірмеге ие болатынын еске салады. Зерттеушілердің шыдамдылығы мен табандылығы ондаған жыл бойы шешілмей келген табиғат құпияларын аша алады.
Қозғалатын тастар табиғи факторлардың сирек үйлесуінің бірінші қарағанда түсіндірілмейтіндей көрінетін құбылыстарды қалай тудыра алатынының таңғажайып мысалын білдіреді. Осы жұмбақтың шешілуі асығыс қорытындысыз шыдамды бақылау мен дәл өлшеуге негізделген ғылыми әдістің күшін көрсетеді. Мұндай механизмдерді түсіну мамандарға планетаның басқа экстремалды табиғи жағдайындағы ұқсас жүйелердің мінез-құлқын жақсырақ болжауға көмектеседі. Бұл ашылымның тарихы табиғаттың мұқият зерттеушісін күтіп жатқан көптеген құпияны сақтауын жалғастырғанын еске салады. Мұндай феномендердің әрбір жаңа ғылыми түсіндірмесі адамзатты қоршаған әлемнің келбетін қалыптастыратын күрделі физикалық үдерістерді тереңірек түсінуге жақындатады.
