Мұстафа Шоқай түркі халықтарының тәуелсіздігі үшін қалай күресті
Мазмұны
Бостандық жолындағы күрес көбіне айқын жеңістерден емес, идеялар мен ұзақ ой еңбегінен тұрады. ХХ ғасырдың басында түркі халықтары өз болашағын айқындау қажеттілігімен бетпе-бет келді. Саяси өзгерістер мен империялық қысым жағдайында өңірдің тағдырына жауапкершілік ала алатын тұлғалар қажет болды. Осындай тарихи кезеңде ерекше рөл атқарған қайраткерлердің бірі – Мұстафа Шоқай. Ол түркі жұртының еркін дамуға деген құқығын қорғауды өмірлік мұрат етті.
Саяси көзқарасының қалыптасуы және дүниетанымы
Оның күрес жолы кенеттен басталған жоқ. Білім, орта және ерте тәжірибе саяси ұстанымдардың негізін қалады. Мұстафа Шоқай тәуелсіздікті ұран ретінде емес, нақты құқықтық жүйе ретінде қабылдады.
- Ресейдің жоғары оқу орындарында алған білімі мемлекеттік және құқықтық тетіктерді терең түсінуге мүмкіндік берді. Ол империялық басқару құрылымының ішкі қайшылықтарын жақсы білді. Бұл білім автономия идеясын дәлелмен қорғауға жол ашты. Теориялық дайындық саяси әрекеттің құралына айналды;
- мұсылман және түркі зиялыларымен араласу ой-өрісін кеңейтті. Аймақтың болашағы жекелеген мәселелерден жоғары деңгейде талқыланды. Ортақ тағдыр туралы түсінік қалыптасты. Мұндай байланыстар жауапкершілік сезімін күшейтті;
- Ресей империясының Мемлекеттік думасындағы қызметі реформалардың шектеулі екенін көрсетті. Шет аймақтардың мүддесі жүйелі түрде ескерусіз қалатыны анықталды. Бұл дербес саяси жолдың қажет екенін айқындады. Біртіндеп өзгеріс болады деген үміт сейілді.
Осы факторлар кейінгі күрестің берік негізін қалады. Саяси ойлау прагматизм мен мұратшылдықты қатар ұштастырды. Мұндай үйлесім әрекетті жүйелі етуге мүмкіндік берді.
Түркістан автономиясын құрудағы рөлі
Революциялық кезең қысқа уақытқа болса да жаңа мүмкіндіктер ашты. Осы сәтте Мұстафа Шоқай теориядан нақты іске көшті. Оның мақсаты тәуелсіздікті институционалдық тұрғыда бекіту болды.
Сол кезеңде көшбасшылардың алдында большевиктік модельге балама ұсыну міндеті тұрды. Әрбір қадамның салдары ұзақ мерзімге әсер етті.
- Түркістан автономиясын жариялауға қатысу өзін-өзі басқару құқығын іске асыру талпынысы болды. Жоба демократиялық құрылым мен халықтар теңдігін көздеді. Негізіне парламентаризм қағидалары алынды. Бұл оны авторитарлық үлгілерден ерекшелендірді;
- басқару органдарындағы қызмет заңды билік қалыптастыруға бағытталды. Диалог пен құқық басымдыққа ие болды. Күш қолдану тығырыққа тірейтін жол деп есептелді. Мұндай ұстаным еуропалық саяси тәжірибеге жақын еді;
- большевиктермен қақтығыс автономияның әлсіз тұстарын көрсетті. Әскери қысым шешуші рөл атқарды. Жеңіліске қарамастан, жобаның өзі тарихи маңызға ие болды. Ол болашақ ұрпақ үшін үлгіге айналды.
Бұл кезең күрестің маңызды белесі саналады. Дербес мемлекет құру талпынысы баламалы жолдың бар екенін дәлелдеді. Идея жеңіліспен бірге жоғалып кеткен жоқ.
Эмиграциядағы қызметі және халықаралық күрес
Автономия жойылғаннан кейін Мұстафа Шоқай күресті елден тыс жерде жалғастырды. Эмиграция мақсаттан бас тарту дегенді білдірмеді. Керісінше, мүмкіндіктер аясын кеңейтті.
Жаңа жағдайда негізгі назар ақпараттық және дипломатиялық жұмысқа ауды. Күрес халықаралық деңгейге шықты.
- Мақалалар мен басылымдар арқылы түркі халықтарының жағдайы туралы шындық жеткізілді. Кеңестік биліктің қудалау саясаты жүйелі түрде әшкереленді. Материалдар Еуропада таралды. Бұл балама көзқарас қалыптастырды.
- Шетелдік саясаткерлермен байланыс аймақ мәселесіне халықаралық назар аудартты. Түркістан тақырыбын күн тәртібіне шығару көзделді. Дәлелдер халықтардың өзін-өзі анықтау құқығына негізделді. Мұндай тіл Батысқа түсінікті болды.
- Нацистік идеологиямен ынтымақтастықтан бас тарту ұстанымды таңдаудың көрінісі еді. Қысымға қарамастан, адамгершілікке қайшы жобалар қабылданбады. Бұл шешім моральдық тұтастықты сақтады. Беделіне дақ түскен жоқ.
Эмиграция кезеңі көзқарастың беріктігін көрсетті. Отаннан жырақта жүрсе де, еркіндік идеясына қызмет ету тоқтамады. Құралдар өзгерді, мақсат сол күйінде қалды.
Мұстафа Шоқай мұрасының маңызы
Оның еңбегі жекелеген саяси оқиғалармен шектелмейді. Негізгі мұра – тәуелсіздік тұжырымдамасының қалыптасуы. Бұл көзқарас құқыққа, мәдениетке және элитаның жауапкершілігіне сүйенді.
- түркі халықтарының бірлігі әртүрлілікті құрметтеу негізінде қарастырылды. Біркелкілікке ұмтылыс болған жоқ. Керісінше, көпқырлылықтың құндылығы аталды. Мұндай тәсіл тұрақтылықты арттырды;
- демократиялық құндылықтарға бағдар радикал ағымдардан айқын айырмашылық жасады. Еркіндік құқықтар мен институттар жүйесі ретінде түсіндірілді. Бұл көзқарас бүгін де өзекті. Ол дамуға бағыт береді;
- жеке таңдау арқылы моральдық ұстанымның күші дәлелденді. Тоталитарлық жүйелермен ымыраға келмеу идеяларға сенімді арттырды. Өмір жолы бірізділіктің айғағына айналды. Бұл мұраның ықпалын күшейтті.
Оның қызметінің мәні жылдар өткен сайын айқынырақ сезіледі. Идеялар қайта қаралып, жаңаша бағалануда. Олар өңірдің зияткерлік тарихының ажырамас бөлігіне айналды.
Мұстафа Шоқай түркі халықтарының тәуелсіздігі үшін қарумен емес, оймен, сөзбен және қағидатпен күресті. Оның жолы еркіндік тек батылдықты ғана емес, жауапкершілікті де талап ететінін көрсетті. Саяси жеңілістер атқарылған еңбектің маңызын жойған жоқ. Бұл қайраткердің мұрасы әділетті әрі дербес болашақты іздегендерге әлі де шабыт береді.
