Иоганн Гутенберг кітап басып шығару дәуірін қалай бастады

Ғасырлар бойы білім өте баяу таралып, тек шектеулі ортаға ғана қолжетімді болды. Кітаптар қолмен көшірілді, бұл үдеріс қымбат әрі ұзаққа созылды. Оқу мен жазу көпшілік үшін емес, таңдаулы адамдар үшін арналған іс саналды. Ақпараттың кең таралуына техникалық мүмкіндік жетіспеді. XV ғасырда бұл жағдай түбегейлі өзгере бастады, ал сол өзгерістің бастауында Иоганн Гутенберг тұрды.

Кітап басу пайда болғанға дейінгі жағдай

Баспа станогы шықпай тұрып, кітап дайындау аса күрделі жұмыс еді. Көшірмешілер бір ғана мәтінді айлап, тіпті жылдап жазды. Қателіктер жиі кездесіп, әр нұсқа бір-бірінен айырмашылық танытты. Мұндай тәсіл білімнің кең таралуына мүмкіндік бермеді.

• қолжазба мәтіндер көп уақыт пен еңбек талап етті;
• кітап саны көшірмешілердің физикалық мүмкіндігімен шектелді;
• білім аймақтар арасында біркелкі таралмады;
• оқу сирек кездесетін қолжазбаларға тәуелді болды.

Осы жағдай ғылым мен мәдениеттің дамуын баяулатты. Идеялар алыс аймақтарға кеш жетті. Қоғам тиімді шешімге мұқтаж болды. Техникалық серпіліске алғышарттар пісіп-жетілген еді.

Техникалық идея және оны іске асыру

Гутенберг бұрыннан белгілі бірнеше тәсілді біртұтас жүйеге біріктіре алды. Ол жеке жаңалық ойлап табудан гөрі, толыққанды үдеріс құруға назар аударды. Дәл осы көзқарас оның еңбегін төңкерістік етті.

1. Қозғалмалы әріптерді қолдану мәтінді қайта-қайта теруге мүмкіндік берді. Бұл жұмыс жылдамдығын айтарлықтай арттырды.
2. Металл қорытпаларынан жасалған таңбалар ұзақ қолдануға жарады. Баспа сапасы тұрақты болды.
3. Майлы сия анық әрі таза таңба қалдырды. Бұрынғы су негізді бояулар мұндай нәтиже бермейтін.
4. Шарап сығатын престің үлгісі қысымды біркелкі таратты. Басу үдерісі қайталанатын сипат алды.

Осы элементтердің бірігуі кітап басуды технологияға айналдырды. Өндіріс жеке шеберлікке тәуелді болудан қалды. Көлемді тираж жасау мүмкін болды. Бұл білімді жаппай таратуға жол ашты.

Алғашқы баспа өнімдері және олардың маңызы

Гутенберг еңбегінің ең белгілі нәтижелерінің бірі – баспа арқылы шыққан Інжіл. Бұл еңбек жаңа әдістің мүмкіндігін айқын көрсетті. Сапасы қолжазба кітаптардан кем түспеді.

• беттер біркелкі қаріппен және ұқыпты безендірілді;
• мәтін қателіксіз қайталанып басылды;
• бірнеше дана қысқа мерзімде дайындалды;
• бір кітаптың құны қолжазбамен салыстырғанда төмендеді.

Бұл тәжірибе баспа ісінің тиімділігін дәлелдеді. Жаңа технология тәжірибе ретінде емес, нақты құрал ретінде қабылданды. Ол Еуропаның әртүрлі қалаларында тарала бастады. Кітап басу дербес кәсіпке айналды.

Қоғам мен мәдениетке әсері

Баспа кітаптарының көбеюі қоғам құрылымына елеулі өзгеріс әкелді. Ақпарат қолжетімді бола түсті, ал білім ерекше артықшылық болудан қалды. Адамдар өз заманының ойларымен тікелей таныса алды.

1. Сауатты адамдар саны артты. Оқу күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналды.
2. Ғылыми еңбектер тез таралды. Бұл білімнің дамуын жеделдетті.
3. Діни мәтіндер кең қолданысқа түсті. Сенімді жеке түсіну күшейді.
4. Баспа арқылы қоғамдық пікір қалыптаса бастады. Идеялар әлеуметтік үдерістерге әсер етті.
5. Мәдениет тұрақты мәтіндік негізге ие болды. Ақпарат бұрмаланбай сақталды.

Осы өзгерістер жаңа зияткерлік ортаны қалыптастырды. Қоғам серпінді әрі ашық сипат алды. Баспа сөзі үлкен күшке айналды. Оның ықпалы университеттер мен діни мекемелерден тысқары шықты.

Өнертабыстың ұзақ мерзімді салдары

Кітап басу технологиясы Гутенбергтен кейін де жетіле түсті. Дегенмен ол қалыптастырған негізгі қағидалар ғасырлар бойы сақталды. Баспа ісі кейінгі ақпараттық төңкерістердің негізіне айналды.

• ұлттық тілдердің қалыптасуы жеделдеді;
• білім беру жүйесі бірыңғай оқулықтарға сүйенді;
• Реформация мен Ағарту идеялары кең таралды;
• ғылымда білімді жинақтау мүмкіндігі пайда болды.

Бұл салдарлар тұрақты әрі жаһандық сипат алды. Баспа өркениеттің дамуына зор ықпал етті. Оның әсері цифрлық дәуірде де сезіледі. Барлығы Гутенберг бастаған алғашқы қадамдардан өрбіді.

Иоганн Гутенберг кітап басу дәуірін техникалық тапқырлық пен практикалық ойлаудың арқасында бастады. Ол кітапты сирек кездесетін мұрадан көпшілікке арналған құралға айналдырды. Білім еркін таралу мүмкіндігіне ие болды. Қоғам тезірек үйреніп, өзгеруге қабілетті болды. Сондықтан бұл өнертабыстың адамзат тарихындағы орны ерекше.