Ибн Баттута саяхатшы ретінде несімен танымал

Адамзат тарихында мүмкіндігінше көп ел мен халықты көруге ұмтылған жандар әрдайым болған. Олардың жазбалары мен әңгімелері замандастарына алыс өлкелер, сауда жолдары және ерекше дәстүрлер туралы мәлімет берді. Қазіргі карталар, ұшақтар мен спутниктер пайда болмай тұрған кезеңнің өзінде кейбір саяхатшылар орасан зор қашықтықтарды жүріп өтіп, өз тәжірибесіне және жолда кездескен адамдардың көмегіне сүйенді. Осындай әйгілі зерттеушілердің бірі Ибн Баттута болды. Оның ұзақ жылдарға созылған сапарлары сол дәуірде белгілі болған әлемнің едәуір бөлігін қамтыды және артында баға жетпес тарихи деректер қалдырды. Дәл осы саяхаттарының арқасында ол әлем тарихындағы ең танымал жиһанкездердің қатарына енді.

Ибн Баттута кім болған

Ибн Баттута 1304 жылы Мароккодағы Танжер қаласында дүниеге келген. Ол ислам құқығымен айналысқан отбасында өсіп, өз заманы үшін жақсы білім алды.

Алғашында жас жігіт Меккеге қажылық сапар жасауды жоспарлаған болатын. Алайда бұл жол жүру оның ұзақ саяхаттарының тек бастамасы ғана болды. Кейінгі отыз жылға жуық уақыт ішінде ол Африка, Азия және Еуропаның көптеген мемлекеттерін аралап шықты.

Оның саяхаттарының ауқымы

Тіпті қазіргі өлшеммен қарағанда да Ибн Баттутаның жүріп өткен бағыттары таңғаларлықтай ұзақ болған. Тарихшылардың есептеуінше, ол өмірінің саяхатқа арналған кезеңінде шамамен 120 мың шақырым жол жүріп өткен.

Оның сапарлары орасан зор аумақтарды қамтыды.

• Солтүстік Африка мен Таяу Шығысты;
• Орталық Азияны және қазіргі Ресей жерлерінің бір бөлігін;
• Үндістанды, Қытайды және Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерін;
• Шығыс Африканы және Еуропаның кейбір өңірлерін.

XIV ғасыр үшін мұндай қашықтықтарды еңсеру ерекше жетістік саналды. Сол дәуірдегі көптеген адамдар туған өлкесінен ешқашан шықпаған болса, Ибн Баттута ондаған ел мен қаланы аралап үлгерді.

Ол қандай елдер мен өңірлерді көрді

Саяхатшының жолдары көптеген мемлекеттер мен мәдени орталықтар арқылы өтті. Соның арқасында ол әртүрлі халықтардың өмірін өз көзімен бақылауға мүмкіндік алды.

Оның сапарларының келесі кезеңдері ерекше қызығушылық тудырады.

1. Меккеге жасалған қажылық сапары оның көпжылдық саяхаттарының бастау нүктесіне айналды. Осы жолда ол басқа қажылармен танысып, алыс елдер туралы көптеген мәлімет алды. Дәл сол кезде әлемді кеңірек тануға деген қызығушылығы артты.
2. Мысыр, Сирия және Иракқа жасаған сапарлары оған ислам әлемінің ірі қалаларын көруге мүмкіндік берді. Ол сәулет өнерін, базарларды және жергілікті халықтың күнделікті өмірін егжей-тегжейлі сипаттап жазды. Бұл мәліметтер бүгінгі тарихшылар үшін аса құнды дерек көзі болып табылады.
3. Үндістандағы ұзақ мерзімді қызметі оның өміріндегі маңызды кезеңдердің бірі болды. Онда ол сұлтан сарайында қазы қызметін атқарды. Осы арқылы мемлекеттің саяси өмірімен жақын танысу мүмкіндігіне ие болды.
4. Қытайға жасаған сапары оған мүлде басқа мәдениетті көруге мүмкіндік берді. Саяхатшыны ірі қалалар, дамыған сауда және қолөнер өндірісінің жоғары деңгейі таңғалдырды. Осындай бақылаулар оның жазбаларын замандастары үшін ерекше қызықты етті.

Әрбір жаңа өңір оған бұрын көрмеген дәстүрлерді, әдет-ғұрыптарды және тұрмыс ерекшеліктерін таныстырды.

Оның жазбалары неліктен маңызды

Ибн Баттутаның сапарларының құндылығы тек жүріп өткен жолдарымен шектелмейді. Ол қалдырған жазбалар XIV ғасырдағы көптеген мемлекеттер туралы маңызды мәліметтерді сақтап қалды.

Осы еңбектердің арқасында ғалымдар сол заманның әртүрлі қырлары туралы ақпарат алды.

• қалалар мен сауда орталықтарының құрылымы туралы;
• әртүрлі халықтардың әдет-ғұрыптары мен салттары туралы;
• діни өмірдің ерекшеліктері туралы;
• жекелеген мемлекеттердің саяси жағдайы туралы.

Көптеген жағдайда оның әңгімелері басқа тарихи дереккөздерді толықтыратын маңызды материалға айналды.

Ибн Баттута басқа саяхатшылардан несімен ерекшеленді

Орта ғасырлардағы көптеген саяхатшылар белгілі бір өңірлермен ғана шектелетін. Ибн Баттута жүріп өткен жолдарының көлемімен ғана емес, сапарларының ұзақтығымен де ерекшеленді.

Оның қызметінің бірнеше маңызды ерекшелігі болды.

1. Ол шамамен отыз жыл бойы үздіксіз саяхат жасады. Мұндай мерзім сол кезеңдегі көптеген белгілі экспедициялардан әлдеқайда ұзақ болды. Соның арқасында ол өте көп елдерді көре алды.
2. Жиһанкез әртүрлі мәдениеттер мен тілдер таралған аймақтарды аралады. Бұл оған халықтардың дәстүрлерін салыстырып, олардың ерекшеліктерін сипаттауға мүмкіндік берді. Осындай тәсіл оның еңбектерін өте мазмұнды етті.
3. Саяхатшы тек билеушілер мен ірі оқиғаларға ғана назар аударған жоқ. Оны қарапайым халықтың өмірі, қолөнер кәсібі және жергілікті салттар да қызықтырды. Сондықтан қазіргі зерттеушілер өткен заман туралы жан-жақты түсінік ала алады.
4. Оның көптеген бағыттары қауіпті әрі күрделі аймақтар арқылы өтті. Соған қарамастан ол жаңа мәліметтер жинауды тоқтатпады. Осындай табандылық оның табысының маңызды себептерінің бірі болды.

Дәл осы білімге құштарлық, батылдық және байқағыштық қасиеттері оны Орта ғасырлардың ең әйгілі саяхатшыларының біріне айналдырды.

Ұлы жиһанкездің мұрасы

Отанына оралғаннан кейін Ибн Баттута өз естеліктерін ғалым Ибн Жузайға айтып жаздырды. Нәтижесінде «Рихла» деп аталатын әйгілі еңбек дүниеге келді. Бұл атауды қазақ тіліне «Саяхат» деп аударуға болады.

Аталған шығарма маңызды тарихи дереккөзге айналып, XIV ғасырдағы елдер, халықтар және қалалар туралы мол мәліметті сақтап қалды. Бүгінгі күні де зерттеушілер әлемнің әртүрлі өңірлерінің тарихын зерделеу кезінде оның жазбаларын кеңінен пайдаланады.

Ибн Баттута тек жүріп өткен қашықтықтарының арқасында ғана танымал болған жоқ. Оның басты еңбегі — өз дәуіріндегі әлем туралы жан-жақты сипаттама қалдыруында. Жеке бақылауларды, өзге мәдениеттерге деген қызығушылықты және жаңа білімге ұмтылысты біріктіре білген саяхатшының есімі туған Мароккодан әлдеқайда алыс жерлерге тарады. Арада ғасырлар өтсе де, оның сапарлары адамдарды тарихты, географияны және әлем халықтарының мәдени әртүрлілігін зерттеуге шабыттандыруды жалғастырып келеді.