Жер сілкінісі қалай пайда болады және оны болжауға бола ма

Жер беті берік әрі қозғалмайтын сияқты көрінгенімен, оның қойнауында үздіксіз өзгерістер жүріп жатады. Тау жыныстары баяу қозғалып, бір-бірімен әрекеттесіп, үлкен қысымға ұшырайды. Бұл үдерістер көбіне көзге көрінбейді, алайда кей сәттерде олар кенеттен байқалып, қатты дүмпулерге әкеледі. Осындай құбылыс жер сілкінісі деп аталады. Оның қалай пайда болатынын түсіну және алдын ала болжау мүмкіндігін бағалау ғылым үшін аса маңызды мәселе болып саналады.

Литосфералық плиталардың қозғалысы негізгі себеп ретінде

Жер сілкіністерінің басты себебі – жер қыртысын құрайтын ірі плиталардың қозғалысы. Бұл құрылымдар бір-біріне жақындап, алыстап немесе жанай сырғып отырады. Мұндай әрекет кезінде жыныстарда зор кернеу жиналады. Уақыт өте келе тас қабаттарының беріктігі әлсіреп, кенет үзілу орын алады.

Бұл үдерісті дұрыс түсіну үшін жер қыртысының қозғалысы әрдайым жүріп жататынын ескеру қажет. Көп жағдайда ол адамға байқалмай өтеді.

• плиталардың соқтығысуы тау жыныстарының сығылуына әкеледі;
• қыртыс бөліктерінің ажырауы жарықтардың пайда болуына себеп болады;
• жанай қозғалыс кернеуі жоғары аймақтарды қалыптастырады;
• жиналған энергия сейсмикалық толқын түрінде босап шығады.

Осы энергияның босап шығуы жер бетінде дүмпу ретінде сезіледі. Кернеу қаншалықты көп болса, салдары да соншалықты ауыр болады.

Жарықтар мен жер сілкінісінің ошағы

Плиталардың әр қозғалысы бірдей апатқа ұласа бермейді. Ең қауіпті аймақтар – бұрыннан әлсіреген жарықтар орналасқан өңірлер. Мұнда энергия тез жиналып, үзілу күрт жүреді. Жер астындағы бастапқы үзілу нүктесі ошақ деп аталады.

Бұл механизмді түсіну үшін толқындардың таралуын қарастыру маңызды. Ошақтан шыққан тербелістер барлық бағытқа таралып, біртіндеп әлсірейді. Сондықтан жер бетіндегі эпицентр ең қатты зардап шегеді.

1. Ошақ жер қойнауындағы белгілі бір тереңдікте орналасады. Бұл фактор дүмпудің сипатына әсер етеді.
2. Эпицентр ошақтың дәл үстінде болады. Бұл аймақта тербеліс күштірек сезіледі.
3. Сейсмикалық толқындар әртүрлі жылдамдықпен таралады. Осы ерекшелік толқындардың жету уақытын өзгертеді.
4. Ошақтың тереңдігі қирау деңгейін анықтайды. Таяз үзілістер көбіне қауіпті келеді.

Мұндай құрылым жер сілкінісін кейіннен талдауға мүмкіндік береді. Алайда үзілу сәтін алдын ала анықтау әлдеқайда қиын.

Қирау күшін арттыратын жағдайлар

Жер сілкінісінің салдары тек энергия мөлшеріне ғана байланысты емес. Жер бедері мен топырақтың қасиеті де үлкен рөл атқарады. Кейде салыстырмалы түрде әлсіз дүмпу айтарлықтай шығын келтіруі мүмкін.

Бұл жағдайларды түсіндіру үшін табиғи және антропогендік факторларды бірге қарастырған жөн. Қалалардың орналасуы қауіп деңгейін арттыруы ықтимал.

• борпылдақ топырақ тербелісті күшейтеді;
• ғимараттардың тығыз орналасуы қирау қаупін арттырады;
• сейсмикалық талаптарға сай салынбаған үйлер осал болады;
• эпицентрге жақындық әсерді күшейтеді.

Сондықтан бірдей қуаттағы жер сілкінісі әр аймақта әртүрлі салдар береді. Қоршаған орта жағдайы шешуші мәнге ие.

Болжау мүмкіндіктері мен шектеулері

Жер сілкінісін дәл болжау мәселесі әлі де күрделі болып отыр. Қазіргі ғылым уақытын және орнын нақты көрсетуге қабілетті емес. Зерттеушілер тек қауіпті аймақтарды анықтап, ықтималдықты бағалай алады.

Бұл тұста болжау мен ескерту ұғымдарын ажырату маңызды. Әңгіме нақты күн туралы емес, қауіп деңгейі жайлы.

1. Ұсақ дүмпулерді бақылау белсенді аймақтарды анықтауға көмектеседі. Бұл тәсіл тәуекелді бағалауға мүмкіндік береді.
2. Жер қыртысының деформациясын өлшеу кернеудің жиналуын көрсетеді. Мұндай деректер ұзақ мерзімді болжамға қолданылады.
3. Газдардың бөлінуін талдау кейде тереңдегі өзгерістерді білдіреді. Алайда бұл белгі әрдайым сенімді емес.
4. Ерте ескерту жүйелері басталған тербелісті тіркейді. Олар бірнеше секунд немесе минут ұтып береді.

Бұл әдістер апатты алдын ала айтпайды, бірақ оның салдарын азайтады. Қысқа уақыттың өзі адамдардың қауіпсіз әрекет етуіне жағдай жасайды.

Жер сілкіністері адам бақылауынан тыс жүретін терең геологиялық үдерістердің нәтижесі болып табылады. Олардың пайда болуы жер қыртысының қозғалысы мен энергияның кенет босауымен тығыз байланысты. Ғылым бұл құбылысты жақсы түсіндіре алғанымен, дәл болжау әлі мүмкін емес. Сондықтан негізгі назар қауіп аймақтарын анықтау мен дайындыққа аударылып отыр. Осындай көзқарас табиғатпен өзара әрекетті қауіпсіз етуге мүмкіндік береді.