Ақбауыр кірпілер туралы 29 қызықты дерек

Табиғат дүниесі әртүрлі таңғажайып жәндіктерге толы. Олардың кейбіреулері сыртқы түрлерімен, басқалары өмір сүру ерекшеліктерімен адамды таң қалдырады. Кірпілер әлемі де осындай ғажайып жануарлар қатарына жатады. Алайда бұл тұқымдас өкілдерінің бәрі бірдей емес – мысалы, аққұрсақ кірпі өзінің түрлі-түсті сыртқы түрі мен мінез-құлқы арқылы ерекшеленеді. Бұл түр Еуразияның белгілі бір аймақтарында кездеседі және оның өмір сүру әдістері зерттеушілердің назарын аударады. Мақалада осы жануарлардың тіршілік ету жолдары мен экологиялық рөлі туралы қызықты деректер жинақталған.

1. Аққұрсақ кірпі өз атауын ішкі жағының ақшыл түске ие болуына байланысты алған. Бұл рең түсі арқа жағымен қатты контраст құрайды және жыртқыштардан қорғану үшін сигнал ретінде қызмет етеді.
2. Бұл жануарлар негізінен Орталық Азияның шөл және шөлейт аймақтарында мекендейді. Қазақстанның оңтүстік облыстары, Моңғолия мен Солтүстік Қытай олардың таралу аймағына жатады.
3. Басқа кірпі түрлерінен айырмашылығы, аққұрсақ кірпі қысқы ұйқыға сирек кетеді. Жылы аймақтарда олар жыл бойы белсенді өмір сүруге бейімделген.
4. Ересек жәндіктің дене ұзындығы сирек 25 сантиметрден асады. Салмағы әдетте 300-600 грамм аралығында болады.
5. Тікенді мүйізді заттан тұрады және ұзындығы екі сантиметрге дейін жетеді. Қауіп төнген кезде олар тығыз допқа айналады да, сезімтал аймақтарын қорғайды.
6. Негізгі тамағы шыбын-шіркейлер болса да, кейде кішкентай сүтқоректілерді де қуалайды. Кейбір жағдайларда жемістер мен құс жұмыртқаларын да жеуге болады.
7. Иіс сезу мүшесі өте жақсы дамыған, жер астындағы құрттарды табуға көмектеседі. Көру қабілеті нашар болғанымен, есту мүшесі осы жетіспеушілікті толықтырады.
8. Аналықтар жылына бір немесе екі рет ұрпақ әкеледі. Бұл климат жағдайы мен тамақ қорына байланысты өзгереді.
9. Туылған кезде балалардың тікендері болмайды, олар бірнеше сағат өткен соң пайда болады. Мұндай ерекшелік анасының денсаулығын қорғауға бағытталған.
10. Ғалымдар бұл жануарлардың тікендерін сілекеймен қаптау қабілетін байқаған. Бұл әрекет паразиттерден қорғану немесе жыртқыштарды қорқыту мақсатында жасалады.
11. Күндіз уақытта олар нораларында немесе тастар астында тығылады. Түнгі өмір сүру әдісі оларға ыстықтан құтылуға және жаулардан құтылуға мүмкіндік береді.
12. Үйінің тереңдігі бір метрге жуық болуы мүмкін. Ішінде демалатын және тамақ сақтайтын бөлмелер болады.
13. Табиғи ортада олардың өмір сүру мерзімі бес жылдан аспайды. Қолда ұстағанда сегіз жылға дейін жасай алады.
14. Ылғалды аймақтарды сүймейді және орман немесе батпақ жерлерден аулақ болады. Олар құрғақ, ашық алқаптарды қалайды.
15. Жергілікті жерлерде бағдарлау қабілеті өте жақсы дамыған. Зерттеулер көрсеткендей, бір жәндік бірнеше апта өткен соң да тамақ көзіне оралады.
16. Еуропалық кірпілерге қарағанда аққұрсақ түрі агрессиясы төмен. Олар әдетте сақ болып, қауіпсіздікті қамтамасыз етуге тырысады.
17. Жыныстық жұптасу кезеңінен басқа уақытта олар жалғыз өмір сүреді. Бір-бірімен кездесулер тек қана көбею маусымында болады.
18. Тұрақты аумақтары болмаса да, олар таныс жерлерге жиі оралады. Бұл тамақ ресурстарын тиімді пайдалануға көмектеседі.
19. Халықаралық табиғатты қорғау одағы оларды қауіпке ұшыраған түрлер қатарына жатқызбаған. Алайда ауыл шаруашылығының кеңеюі кейбір аймақтарда санын азайтуда.
20. Қорқыныш кезінде немесе балаларымен араласқанда фырқылдау немесе жұмсақ сықыру дыбыстарын шығарады. Мұндай сигналдар арасындағы қарым-қатынаста маңызды рөл атқарады.
21. Түн ішінде тамақ іздеу барысында бірнеше километр қашықтыққа жүгіре алады. Егер тамақ көздері тұрақты болса, олар бір бағытта қайталанатын жолдармен жүреді.
22. Орталық Азия халықтарының мәдениетінде бұл жануарлар бақыт пен үнемділік белгісі саналады. Олардың образы халық ертегілері мен аңыздарында кездеседі.
23. Зиянды шыбын-шіркейлердің санын реттеуде маңызды рөл атқарады. Бұл шөл және шөлейт экожүйелері үшін құнды үлес қосады.
24. Жылу реттеу қабілеті шектеулі болғандықтан, ыстық күндері көлеңкеде немесе норада тығылады. Артық қызу олар үшін өлімге әкеп соғуы мүмкін.
25. Басқа сүтқоректілерден айырмашылығы, олардың аш ішегінде соқыр ішек болмайды. Бұл ерекшелік ақуызды тамақты тиімді сіңіруге мүмкіндік береді.
26. Жүзу қабілеті бар, бірақ бұл әрекетті сирек жасайды. Дене құрылымы мен қысқа аяқтары сулы ортада ұзақ болуға мүмкіндік бермейді.
27. Күшті иістерге сезімтал келеді және адам немесе үй жануарларының иісін сезгенде аулақ болады. Мұндай сезімталдық қауіптен құтылуға көмектеседі.
28. Қолда ұстағанда арнайы күтімді қажет етеді. Дұрыс тамақтандыру мен белсенділік көрсетуге мүмкіндік беретін кеңістік болмаған жағдайда денсаулығы тез нашарлайды.
29. Сырттай әлсіз көрінгенімен, бұл жануарлар қиын жағдайларға төзімділік көрсетеді. Мұндай қасиеттер миллиондаған жылдар бойы эволюция нәтижесінде қалыптасқан.

Аққұрсақ кірпілер табиғаттың қиын жағдайларға бейімделу қабілетінің тамаша мысалы болып табылады. Олардың өмір сүру әдістері мен дене құрылымы ғалымдарға табиғат заңдылықтарын тереңірек түсінуге көмектеседі. Осы жануарлар мекендейтін ортаны сақтау – тек бір түрді ғана емес, бүкіл экожүйенің тепе-теңдігін қамтамасыз ету. Кішкентай, бірақ маңызды бұл жәндіктер табиғат тепе-теңдігіндегі өз орнын иелейді.