Ересек адамда қызу жоғары болғанда не істеу керек

Дене температурасының жоғарылауы – ағзаның әртүрлі қолайсыз әсерлерге жауап ретінде беретін ең әмбебап сигналдарының бірі. Бұл механизм миллиондаған жылдар бойы эволюция барысында қалыптасқан және маңызды қорғаныс құралы болып саналады – қызу кезінде көптеген вирустар мен бактериялар баяу көбейеді, ал иммундық жасушалар керісінше белсендірек жұмыс істей бастайды. Дегенмен жоғары температураның өзі жүрекке, қан тамырларына және жүйке жүйесіне айтарлықтай жүктеме түсіреді, ал белгілі бір деңгейден асқанда оның себебіне қарамастан қауіпті болуы мүмкін. Көптеген ересек адамдар өмірінде кем дегенде бір рет қызбамен кездескен, бірақ бәрі бірдей дұрыс әрекет етуді білмейді – қай кезде температураны түсіру керек, қай кезде күтуге болады, үй жағдайында өзіне қалай көмектесу қажет және қашан бірден дәрігер шақыру керек. Осы сұрақтардағы шатасу кейде қажетсіз түрде қызу түсіретін дәрілерді шамадан тыс қолдануға, ал кей жағдайда керісінше медициналық көмекке кеш жүгінуге әкеледі. Келесі бөлімдерде осы мәселелердің әрқайсысына нақты әрі ғылыми негізделген жауаптар беріледі.

Норма қайсы, ал қауіпті жағдай қайсы

Қандай да бір әрекет жасамас бұрын жағдайды дұрыс бағалау өте маңызды. Температураның әрбір көтерілуі бірден араласуды талап етпейді, ал оның деңгейлерін түсіну жағдайға сәйкес әрекет етуге көмектеседі.

Қолтық астында өлшенгенде 36,0–37,0 градус Цельсий аралығы қалыпты дене температурасы болып саналады. 37,1–38,0 аралығындағы көрсеткіштер субфебрильді температура деп аталады – бұл жеңіл көтерілу, ол көбіне қызу түсіретін дәрілерді қажет етпейді. Ал 38,1 градус және одан жоғары температура әдетте нағыз қызба деп есептеледі.

Дәрігерлер қызбаны қауіптілік деңгейіне қарай бірнеше дәрежеге бөледі:

• субфебрильді – 37,1–38,0 градус – әдетте дәрі қабылдауды талап етпейді және дені сау ересек адам оны жеңіл көтере алады;
• орташа – 38,1–39,0 – ағзаға айтарлықтай жүктеме түсіреді және жағдайды мұқият бақылауды талап етеді;
• жоғары – 39,1–40,0 – көптеген ересек адамдарда қызу түсіретін дәрілерді қолдануды қажет етеді, әсіресе қосымша аурулары бар болса;
• гиперпиретикалық – 40,0 градустан жоғары – өмірге тікелей қауіп төндіреді және қандай жағдай болмасын жедел жәрдем шақыруды талап етеді.

Жылуды қабылдау әр адамда әртүрлі болуы мүмкін. Бір адам 38,5 температураны ауыр көтерсе, екіншісі 39,2 кезінде де салыстырмалы түрде өзін жаман сезінбеуі мүмкін. Сондықтан тек термометр көрсеткішіне ғана емес, жалпы жағдайға да назар аудару қажет.

Қашан бірден дәрігер шақыру керек

Кейбір жағдайларда өзін-өзі емдеу мүлде рұқсат етілмейді және жалғыз дұрыс шешім – дереу медициналық көмекке жүгіну. Мұндай жағдайда уақыт жоғалту өмірге қауіпті болуы мүмкін.

Келесі белгілер байқалса, бірден жедел жәрдем шақыру немесе ауруханаға бару қажет:

• температура 40,0 градустан асып кетсе немесе қызу түсіретін дәрілер әсер етпей тез көтеріліп жатса;
• қызбамен қатар бөртпе пайда болса – әсіресе тері астындағы ұсақ қан құйылуларға ұқсайтын геморрагиялық бөртпе, бұл менингококк инфекциясын көрсетуі мүмкін;
• қатты бас ауруы болып, сонымен бірге мойын қатайып, иекті кеудеге тигізу мүмкін болмай қалса;
• құрысулар, сананың шатасуы, сандырақ немесе галлюцинациялар пайда болса;
• қызба қатты ентігу, кеуде тұсының ауыруы немесе ерін мен саусақ ұштарының көгеруімен қатар жүрсе;
• температура қабылданған шараларға қарамастан бес күннен артық төмендемесе;
• адамда ауыр созылмалы аурулар болса – қант диабеті, жүрек жеткіліксіздігі, онкологиялық аурулар немесе иммун тапшылығы.

Бұл белгілер жай ғана сақтық үшін айтылған нәрсе емес, өмірге қауіп төндіруі мүмкін жағдайлардың нақты көрсеткіштері. Мұндай кезде кейде уақыт сағаттармен есептеледі.

Дұрыс режим: төсек, таза ауа және тыныштық

Қызба кезінде дұрыс күтім тек дәрі қабылдаудан басталмайды. Дұрыс жағдай жасау адамның жағдайын жеңілдетіп, ағзаның инфекциямен тезірек күресуіне көмектеседі.

Ең алдымен төсек режимін сақтау қажет. Жоғары температура кезінде физикалық белсенділік жүрек-қантамыр жүйесіне түсетін жүктемені арттырады – жүрек соғысы онсыз да жиілеп тұрады, ал қосымша күш салу асқыну қаупін жоғарылатады. Толық тынығу иммундық жүйеге барлық күшін ауру қоздырғышымен күресуге бағыттауға мүмкіндік береді.

Бөлмені жиі желдетіп, ауаның температурасын шамамен он сегіз-жиырма градус деңгейінде ұстау қажет. Көп таралған қателік – науқасты қалың орап, бөлмеде «монша» сияқты жағдай жасау. Қызып кеткен құрғақ ауа тыныс алуды қиындатады, шырышты қабықтарды құрғатады және тері арқылы жылу шығуын тежейді, бұл қызуды одан әрі күшейтеді.

Киім мен төсек жаймасы жеңіл әрі ауа өткізетін табиғи матадан болуы керек. Егер адам қалтырап тұрса, көрпемен жабылуға болады, бірақ қалтырау басылғаннан кейін артық қабаттарды алып тастаған жөн.

Сұйықтық режимі: неге бұл өте маңызды

Қызба кезінде мол сұйықтық ішу – жай ғана жалпы кеңес емес, физиологиялық тұрғыдан өте маңызды қажеттілік. Температура жоғары болған кезде ағза сұйықтықты әдеттегіден әлдеқайда тез жоғалтады – тыныс алудың жиілеуі, терлеу және тері арқылы булану арқылы.

Қызба кезінде сусыздану бірнеше себеп бойынша қауіпті. Қан көлемінің азаюы тіндерге оттегінің жеткізілуін нашарлатады және зат алмасу қалдықтарының шығарылуын қиындатады. Сұйықтық жетіспегенде қан қоюланып, тромбоз қаупі артады. Сонымен қатар бүйрек пен тер арқылы ағза микробтардың ыдырауы нәтижесінде пайда болған токсиндерді шығарады.

Қызба кезінде тәулігіне кемінде екі-үш литр сұйықтық ішу ұсынылады. Мұндай жағдайда ең қолайлы сусындар:

• жылы таза су – ең қарапайым және әмбебап нұсқа, ас қорытуға қосымша жүктеме түсірмейді;
• мүкжидек, итбүлдірген немесе қарақат морстары – құрамында С дәрумені және қабынуға қарсы әсері бар органикалық қышқылдар бар;
• итмұрын қайнатпасы – иммундық жауапты қолдайтын аскорбин қышқылының бай көзі;
• бал мен лимон қосылған әлсіз шөп шайы – терлеуді күшейтіп, температураның жұмсақ төмендеуіне көмектеседі;
• сумен сұйылтылған табиғи шырындар – жүрек пен бұлшықеттердің қалыпты жұмысына қажет электролиттердің орнын толтырады.

Қатты кофе, алкоголь және газдалған сусындардан бас тарту керек, өйткені олар сусыздануды күшейтіп, инфекциядан әлсіреген шырышты қабықтарды тітіркендіреді.

Салқындатудың физикалық тәсілдері

Дәрі-дәрмектерден бөлек температураны төмендетудің физикалық әдістері де бар. Олар дұрыс қолданылған жағдайда жағдайды айтарлықтай жеңілдетіп, дәрілерге деген қажеттілікті азайтады.

Бұл әдістер әсіресе температура орташа деңгейде болғанда немесе келесі дәрі қабылдауға әлі уақыт болмағанда пайдалы. Алайда физикалық салқындату тек қызу кезеңінде қолданылатынын есте сақтау керек – қалтырау кезінде оны қолдануға болмайды.

Ең тиімді және қауіпсіз әдістердің бірнешеуі бар:

1. Денені дымқыл матамен сүрту. Жылы – бірақ суық емес – суға суланған сүлгіні теріге тигізіп, судың булануына мүмкіндік береді. Булану артық жылуды алып кетеді. Суық су тері тамырларының тарылуына әкеліп, керісінше жылу шығуын қиындатуы мүмкін.
2. Ірі қан тамырлары орналасқан жерлерге салқын компресс қою. Маңдайға, білезікке, мойынға және шап аймағына қойылған дымқыл салфеткалар қанның салқындауына көмектеседі. Бұл әдіс әсіресе 39 градустан жоғары температура кезінде тиімді.
3. Тұрақты жағдайда салқын душ қабылдау. Егер адам әлсіздік сезінбесе және өз бетімен тұра алса, шамамен 30 градус суы бар қысқа душ жағдайды жеңілдетеді. Ал ыстық душ немесе ванна қызба кезінде мүлде қарсы көрсетілген.
4. Дымқыл жаймамен орау. Салқын суға малынған әрі сығылған жеңіл жайманы денеге орап, он бес-жиырма минут ұстауға болады. Бұл әдіс жоғары температура кезінде дәрігер келгенше қосымша көмек ретінде қолданылады. Егер қалтырау басталса, орауды бірден тоқтату қажет.

Физикалық әдістер дәрілік емнің орнын толық алмастырмайды, бірақ олармен бірге қолданылғанда әсері жылдамырақ болады.

Қызу түсіретін дәрілерді қалай дұрыс қолдану керек

Температураны дәрі арқылы төмендету – жағдайды жеңілдетудің ең жылдам әрі болжамды тәсілі. Бірақ қызу түсіретін дәрілерді бақылаусыз қолдану да белгілі бір қауіп тудырады.

Дәрігерлер әдетте дені сау ересек адамда температура 38,5 градустан төмен болса, оны түсіруге асықпауға кеңес береді. Дәл осы диапазонда иммундық жүйе ең белсенді жұмыс істейді. Ерекше жағдай – жүрек ауруы, эпилепсия, ауыр бүйрек немесе бауыр аурулары бар адамдар.

Қызба кезінде қолданылатын негізгі дәрілер екі топқа жатады. Парацетамол бауырдың ауыр бұзылыстары болмаса ең қауіпсіз нұсқа болып саналады – ересек адам үшін бір реттік доза әдетте 500–1000 миллиграмм, тәулігіне төрт реттен артық емес. Ибупрофен қосымша қабынуға қарсы әсерге ие, бірақ асқазан жарасы, қан ұюының бұзылуы немесе бүйрек жеткіліксіздігі кезінде қолдануға болмайды – оны әдетте 200–400 миллиграммнан күніне үш-төрт рет қабылдайды.

Қызу түсіретін дәрілерді қолданғанда бірнеше маңызды ережені сақтау керек:

• нұсқаулықта көрсетілген тәуліктік ең жоғары дозадан ешқашан аспау;
• парацетамол мен ибупрофенді дәрігердің кеңесінсіз ретсіз алмастырып қолданбау;
• таблеткаларды кемінде екі жүз миллилитр сумен ішу;
• вирустық инфекциялар кезінде аспирин қолданбау – ол асқазаннан қан кету қаупін арттырады және тұмау кезінде Рей синдромын туындатуы мүмкін;
• әр қабылданған дозаның уақытын жазып отыру, себебі қызба кезінде бағдардан жаңылу мүмкін.

Өзін-өзі емдеу тек жеңіл немесе орташа қызба кезінде және қауіпті белгілер болмаған жағдайда ғана орынды. Басқа жағдайларда дәрігер кеңесі міндетті.

Қызба кезіндегі тамақтану: жеу керек пе, жоқ па

«Суық тиюде тамақтандыр, тұмауда ашықтыр» деген халық мақалы ғылыми тұрғыдан дәлелденбеген, бірақ қызба кезінде тамақтану мәселесі шынымен маңызды. Ағза иммундық жауапты қамтамасыз ету үшін көп энергия жұмсайды, сондықтан тамақтану соған сәйкес болуы керек.

Жоғары температура кезінде тәбеттің төмендеуі – қалыпты физиологиялық құбылыс және оны күшпен жеңуге тырысудың қажеті жоқ. Дегенмен тамақтан толық бас тарту да дұрыс емес, өйткені иммундық жасушаларға энергия қажет.

Ең дұрыс тәсіл – аз мөлшерде, бірақ жеңіл әрі оңай сіңетін тағамдарды жеу. Тауық сорпасы – көптеген зерттеулерде тиімділігі көрсетілген классикалық тағам – ағзаны бір уақытта ақуызбен, электролиттермен және сұйықтықпен қамтамасыз етеді. Табиғи йогурттар, езілген сорпалар, суға пісірілген ботқалар және пеште дайындалған көкөністер ас қорыту жүйесіне артық жүктеме түсірмейді және қажетті қоректік заттарды береді. Майлы, қуырылған және ащы тағамдарды ауру толық жазылғанға дейін толық алып тастаған жөн, өйткені оларды қорыту ағзаға қосымша күш талап етеді.

Қызба кезінде дұрыс әрекет ету – ең алдымен өз ағзаңды тыңдай білу, орташа көрсеткіштер кезінде үрейге берілмеу және шын мәнінде қауіпті белгілерді назардан тыс қалдырмау. Температура – иммундық жүйенің одақтасы, ал адамның міндеті – оған дұрыс жағдай жасау, жеткілікті сұйықтық ішу және қажет болған жағдайда уақытында дәрігерге жүгіну. Қызба кезінде өзіне көмектесудің негізгі қағидаларын білу сабыр сақтауға және дұрыс әрекет етуге мүмкіндік береді. Көп жағдайда дәл осы саналы әрекет пен дер кезінде жасалған қадамдар жазылу жылдамдығын анықтайды.