Тау тізбектері мен үстірттер қалай түзіледі

Жер бедері миллиардтаған жыл бойы әртүрлі табиғи үдерістердің әсерінен қалыптасып келеді. Ғаламшардың беткі қабаты үздіксіз өзгеріп отырады, бірақ мұндай өзгерістердің көпшілігі өте баяу жүретіндіктен адам көзіне байқала бермейді. Биік таулар, кең жазықтар және көтеріңкі үстірттер ұзақ геологиялық тарихтың нәтижесі болып табылады. Жер бедерінің әрбір пішіні Жер қойнауында өткен алыс кезеңдердегі оқиғалар туралы ақпарат сақтайды. Әсіресе тау жоталары мен үстірттердің қалыптасу механизмдері қызығушылық тудырады, себебі олар табиғаттағы ең әсерлі нысандардың қатарына жатады. Осындай үдерістерді зерттеу ғалымдарға Жердің құрылысын және оның даму заңдылықтарын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Неліктен Жер беті үнемі өзгеріп отырады

Бір қарағанда таулар мен жазықтар мыңдаған жылдар бойы өзгермейтіндей көрінуі мүмкін. Алайда ғаламшардың ішінде жер бедерінің сыртқы келбетіне әсер ететін көптеген үдерістер үздіксіз жүреді.

Негізгі рөлді литосфералық плиталардың қозғалысы атқарады. Жер қыртысының бұл алып бөліктері бір-біріне қатысты баяу жылжып отырады. Қозғалыс жылдамдығы өте төмен болғанымен, миллиондаған жыл ішінде ол жер бедерінің ауқымды өзгерістеріне алып келеді.

Литосфералық плиталар дегеніміз не

Жердің қатты сыртқы қабығы бірнеше ірі және көптеген ұсақ плиталарға бөлінген. Олар мантияның салыстырмалы түрде иілгіш қабатының үстінде орналасып, біртіндеп қозғалады.

Дәл осы құрылымдардың өзара әрекеттесуі көптеген жер бедері пішіндерінің қалыптасуын анықтайды.

Қозғалыстың негізгі түрлеріне мыналар жатады:

• плиталардың бір-бірімен соқтығысуы;
• блоктардың бір-бірінен алыстауы;
• түйіскен шекаралар бойымен сырғуы;
• бір плитаның екіншісінің астына енуі.

Осы үдерістердің әрқайсысы ірі геологиялық құрылымдардың қалыптасуына ықпал етіп, жер бетінің келбетін өзгерте алады.

Тау жоталары қалай қалыптасады

Ірі тау жүйелерінің көпшілігі литосфералық плиталардың соқтығысуы нәтижесінде пайда болады. Осындай жағдайда тау жыныстары өте үлкен қысымға ұшырайды.

Таулардың қалыптасуының бірнеше негізгі механизмі бар.

1. Екі құрлықтық плитаның соқтығысуы. Құрлықтық плиталар түйіскен кезде олардың ешқайсысы мантияға терең батпайды. Оның орнына тау жыныстары сығылып, жоғары көтеріледі және биік тау жүйелерін қалыптастырады. Гималай таулары дәл осындай жолмен пайда болған және бүгінгі күні де өсуін жалғастырып келеді.
2. Мұхиттық плитаның бату үдерісі. Кей жағдайларда ауырлау мұхиттық плита құрлықтық плитаның астына қарай енеді. Соның нәтижесінде жер қыртысы көтеріледі және жанартаулық белсенділік күшейеді. Оңтүстік Америкадағы Анд таулары осындай жолмен қалыптасқан.
3. Жанартаулық әрекет. Кейде тау массивтері жанартау өнімдерінің жиналуы арқылы пайда болады. Көп мәрте қайталанған атқылаулар уақыт өте келе ірі биіктіктерді қалыптастырады.
4. Жер қыртысының ірі бөліктерінің көтерілуі. Кейбір аймақтарда тау жыныстарының ауқымды блоктары тік бағытта жоғары көтеріледі. Мұндай қозғалыстар да таулы өңірлердің қалыптасуына алып келуі мүмкін.

Осы механизмдердің әрқайсысы миллиондаған жылдар бойы әсер етіп, әсерлі жер бедері пішіндерін қалыптастырады.

Неліктен таулардың пішіні әртүрлі болады

Барлық тау жүйелері бірдей көрінбейді. Кейбірінің шыңдары сүйір болса, басқаларының пішіні жұмырланған болады.

Сыртқы келбетке әртүрлі факторлар әсер етеді:

• тау жүйесінің жасы;
• аймақтың климаттық жағдайы;
• үгілу үдерістерінің қарқындылығы;
• мұздықтар мен өзендердің ықпалы;
• тау жыныстарының құрамы.

Мысалы, жас таулардың беткейлері әдетте тік келеді, ал ежелгі массивтер ұзақ уақыт бойы табиғи күштердің әсеріне ұшырағандықтан тегістелген болып көрінеді.

Үстірттер қалай пайда болады

Үстірттер — беті салыстырмалы түрде тегіс келетін көтеріңкі аумақтар. Олардың пайда болуы әртүрлі геологиялық үдерістермен байланысты болуы мүмкін.

Үстірттердің қалыптасуының ең кең таралған жолдары төмендегідей.

1. Жер қыртысының ірі бөліктерінің көтерілуі. Кейде үлкен аумақтар тау жыныстары қатты қатпарланбай-ақ жоғары көтеріледі. Нәтижесінде кең көтеріңкі жазықтар пайда болады.
2. Жанартаулық әрекет. Қайталанатын атқылаулар үлкен аумақтарды лавамен жабуы мүмкін. Лава суығаннан кейін салыстырмалы түрде тегіс әрі кең беттер қалыптасады.
3. Тау жүйелерінің бұзылуы. Желдің, судың және температура айырмашылықтарының ұзақ әсері ежелгі тауларды біртіндеп тегістейді. Уақыт өте келе олардың орнында кең үстірттер пайда болуы мүмкін.
4. Тектоникалық қозғалыстар. Кейбір өңірлерде жер қыртысы біркелкі көтерілмейді. Соның нәтижесінде шеттері тік келген биік алаңдар қалыптасады.

Осындай үдерістердің арқасында Тибет қыраты мен Декан үстірті сияқты әйгілі нысандар пайда болған.

Сыртқы күштер таулар мен үстірттерді қалай өзгертеді

Жер бедері қалыптасқаннан кейін де өзгеріссіз қалмайды. Оған әрдайым сыртқы табиғи күштер әсер етеді.

Ең маңызды рөл атқаратын үдерістерге мыналар жатады:

• температура мен ылғалдың әсерінен тау жыныстарының үгілуі;
• су ағындарының беткейлерді бұзуы;
• биік таулы аймақтардағы мұздықтардың әрекеті;
• жел арқылы бөлшектердің тасымалдануы;
• жыралар мен аңғарлардың пайда болуы.

Сондықтан ең биік таулардың өзі уақыт өте келе өзгеріп, ал үстірттер жаңа пішіндерге ие болады.

Белгілі тау жоталары мен үстірттердің мысалдары

Жер шарында көптеген ірі тау жүйелері мен үстірттер бар. Олардың әрқайсысының өзіндік қалыптасу тарихы бар.

Ең танымал нысандардың қатарына бірнеше мысалды жатқызуға болады.

1. Гималай таулары. Бұл әлемдегі ең биік тау жүйесі болып саналады. Ол Үнді және Еуразия плиталарының соқтығысуы нәтижесінде қалыптасқан.
2. Анд таулары. Бұл тау жүйесі Оңтүстік Американың батыс жағалауы бойымен созылып жатыр. Оның пайда болуы мұхиттық плитаның құрлықтық плитаның астына енуімен байланысты.
3. Тибет қыраты. Бұл әлемдегі ең ірі және ең биік үстірттердің бірі. Оның қалыптасуы да ірі литосфералық плиталардың соқтығысуымен байланысты.
4. Декан үстірті. Үндістан аумағында орналасқан бұл үстірт негізінен ежелгі жанартаулық белсенділіктің нәтижесінде пайда болған.

Осындай нысандарды зерттеу ғалымдарға Жердің әртүрлі аймақтарының геологиялық тарихын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.

Тау жоталары мен үстірттер — ғаламшардың ішкі бөлігінде және оның бетінде жүретін күрделі үдерістердің нәтижесі. Олардың қалыптасуы миллиондаған жылдарға созылып, литосфералық плиталардың қозғалысымен, жанартаулық әрекетпен және сыртқы табиғи күштердің ықпалымен байланысты болады. Әрбір биіктік алыс өткен кезеңдер туралы маңызды мәліметтерді сақтайды және Жердің қалай дамығанын түсінуге көмектеседі. Сондықтан жер бедерін зерттеу қазіргі геология ғылымының маңызды бағыттарының бірі болып қала береді.