Жирафтар туралы 32 қызықты дерек

Африканың саванналары – таңғажайып жануарларға толы табиғи орта. Әрқайсысы ыстық климатта, сирек су көздері жағдайында және жыртқыштардың тұрақты қауіпінде өмір сүру үшін өзіндік бейімделу жолын қалыптастырған. Пілдер көлемі мен зеректігімен таңғалдырады, гепардтар жылдамдығымен әйгілі, ал арыстандар ұжымдық аң аулау тәсілімен ерекшеленеді. Бірақ осы жануарлардың ешқайсысы керік сияқты бірден есте қалатын әсер қалдырмайды. Бұл жануардың сыртқы бейнесі соншалық ерекше көрінеді, сондықтан оны алғаш көрген еуропалықтар түйе мен барыстың қосындысы деп ойлаған. Осыдан барып оның латынша атауы – Giraffa camelopardalis – пайда болды. Алғаш қарағанда дене бітімі сәл үйлесімсіз көрінгенімен, керік – эволюцияның ең жетілген нәтижелерінің бірі. Ол өз экологиялық ортасына мінсіз бейімделген жануар. Керік тек Жер бетіндегі ең биік сүтқоректі ғана емес. Сонымен бірге ғалымдарды әлі күнге дейін таңғалдыратын ерекше физиологиялық қасиеттерге ие. Төмендегі отыз екі дерек осы алып саванна жануарының биологиялық, мінез-құлықтық және экологиялық ерекшеліктерін жан-жақты көрсетеді.

1. Керік – Жердегі ең биік құрлық жануары. Ересек аталықтың бойы 5,5–6 метрге дейін жетеді. Оның шамамен үштен бірі мойынға тиесілі. Осындай биіктік жануарға саваннадағы басқа шөпқоректілер жете алмайтын ағаш жапырақтарымен қоректенуге мүмкіндік береді.
2. Ірі аталықтың салмағы шамамен 1900 килограммға жетеді. Ұрғашылары әлдеқайда жеңіл. Олардың салмағы шамамен 830 килограмм болады. Соған қарамастан керік таңғаларлық жеңіл қимылдайды.
3. Керіктің мойнында да адамдағыдай жеті омыртқа бар. Бірақ олардың әрқайсысының ұзындығы шамамен 25–28 сантиметр болады. Бұл адамдағы омыртқалардан бірнеше есе ұзын. Осындай құрылым мойынның ұзындығын қамтамасыз етеді.
4. Керіктің жүрегі барлық құрлық сүтқоректілерінің ішінде ең қуаттысы саналады. Оның салмағы шамамен 11 килограмм болады. Қан қысымы адаммен салыстырғанда екі-үш есе жоғары. Әйтпесе қан миға жетпес еді.
5. Керіктің қан айналым жүйесінде ерекше клапандар бар. Олар мидың қан тамырларын шамадан тыс қысымнан қорғайды. Жануар басын су ішу үшін төмен түсірген кезде қан қысымы қатты өзгеруі мүмкін. Бірақ «ғажайып тор» деп аталатын ұсақ тамырлар жүйесі қысымды теңестіреді.
6. Керіктің тілі шамамен 45–50 сантиметрге жетеді. Оның түсі қою көк немесе күлгін болады. Ғалымдардың пікірінше, мұндай пигментация тілді күн сәулесінен қорғайды. Тілдің беті қатты бүртіктермен жабылған.
7. Керіктер тәулігіне шамамен 30 минут қана ұйықтайды. Бұл барлық сүтқоректілер арасындағы ең қысқа ұйқының бірі. Көптеген жануарларға бірнеше сағат ұйқы қажет. Ал керік үшін ұзақ уақыт жату қауіпті.
8. Керіктер көбіне тұрып мүлгиді. Терең ұйқы өте қысқа уақытқа ғана созылады. Мұндай кезде жануар жатып, басын арқасына қарай қайырады. Бұл қалып алғаш көрген зерттеушілерге ерекше көрінген.
9. Әрбір керіктің терісіндегі дақтар бірегей. Олар адам саусақтарының іздері сияқты қайталанбайды. Ғалымдар осы өрнектер арқылы нақты дараларды анықтай алады. Бұл үшін жануарларды белгілеудің қажеті жоқ.
10. Қазіргі ғылым керіктің төрттен тоғызға дейін жеке түрі болуы мүмкін деп есептейді. 2016 жылға дейін барлық керік бір ғана түрге жатқызылған. Бірақ генетикалық зерттеулер айырмашылықтарды көрсетті. Солтүстік, торлы, масай және оңтүстік керіктер бір-бірінен едәуір ерекшеленеді.
11. Керік – екі метрге жуық биіктіктен туылатын жалғыз сүтқоректі. Ұрғашысы төлін тұрып туады. Жаңа туған төл жерге шамамен 1,5–2 метр биіктіктен құлайды. Бірақ ол мұндай соққыны әдетте жеңіл көтереді.
12. Жаңа туған керік шамамен 70 килограмм тартады. Оның бойы 1,8 метрге дейін жетеді. Мұндай өлшем өмір сүру үшін маңызды. Себебі төл алғашқы күннен бастап жүріп, анасының соңынан еріп жүруі керек.
13. Керіктер күйіс қайыратын жануарларға жатады. Олардың асқазаны төрт бөлімнен тұрады. Жеген өсімдігі қайта ауызға келіп, қайта шайналуы мүмкін. Бұл процесс күннің көп бөлігін алады.
14. Керіктің сүйікті қорегі – акация ағашының жапырақтары. Ағаш өзін қорғау үшін арнайы заттар бөледі. Бұл заттар жапырақтарға ащы дәм береді. Сонымен қатар ағаштар бір-біріне химиялық сигналдар жібереді.
15. Су ішу керік үшін ең қауіпті сәттердің бірі. Су ішу үшін ол алдыңғы аяқтарын кең ашып тұруы керек. Сонымен бірге басын төмен түсіреді. Мұндай қалыпта тез тұру қиын.
16. Керік кейде түйеден де ұзақ уақыт сусыз өмір сүре алады. Ол қажетті ылғалдың көп бөлігін өсімдіктерден алады. Акация жапырақтарының құрамында шамамен 70 пайыз су бар. Сондықтан кейбір керіктер апталап ашық су көздеріне бармайды.
17. Керіктің тұяқ соққысы өте қауіпті. Аталықтың алдыңғы аяғы үлкен күшпен соғылады. Мұндай соққы арыстанның бас сүйегін сындыруы мүмкін. Артқы аяқтары да өте күшті.
18. Аталық керіктер «неккинг» деп аталатын тәсілмен күш сынасады. Олар мойындарын пайдаланып бір-біріне соққы жасайды. Мойын неғұрлым ұзын әрі ауыр болса, соққы да соғұрлым күшті болады. Мұндай жекпе-жектер сирек жағдайда ауыр жарақатқа әкеледі.
19. Керіктер дыбыс шығара алады. Ұзақ уақыт бойы олар үнсіз жануар деп саналған. Шын мәнінде олар инфрадыбыс арқылы байланысады. Бұл дыбыстар адам құлағына естілмейді.
20. Керіктің құйрығы Африканың кейбір халықтары үшін бағалы зат болып саналады. Оның қылдары дәстүрлі бұйымдар жасауға қолданылған. Олардан білезіктер, шыбын қууға арналған құралдар және жіптер жасалған. Қазіргі уақытта керік аулауға көптеген елдерде шектеу қойылған.
21. Керіктің көзі құрлықтағы сүтқоректілердің ішіндегі ең ірілерінің бірі. Көз алмасының диаметрі шамамен бес сантиметрге жетеді. Бұл оған алыс қашықтықты жақсы көруге мүмкіндік береді. Көздерінің бастың екі жағында орналасуы жануарға кең көру бұрышын береді.
22. Керіктер шағын әрі тұрақсыз топтарда өмір сүреді. Мұндай топтарды кейде «мұнаралар» деп атайды. Топтың құрамы үнемі өзгеріп отырады. Жануарлар бір топтан екінші топқа еркін қосыла алады.
23. Табиғатта керіктің өмір сүру ұзақтығы шамамен 25 жыл. Қорықтар мен хайуанаттар бақтарында олар ұзақ өмір сүре алады. Кейбір даралар 28–30 жылға дейін жеткен. Табиғаттағы негізгі қауіптер – жыртқыштар, құрғақшылық және аурулар.
24. Керіктің төлдері кейде «балабақша» сияқты топтарда болады. Бір ұрғашы бірнеше төлді бірге бақылайды. Ал басқа аналықтар қорек іздеуге кетеді. Мұндай мінез-құлық әлеуметтік жануарларға тән.
25. Соңғы 30 жыл ішінде керіктер саны шамамен 40 пайызға азайды. Қазіргі уақытта табиғатта шамамен 117 мың дарақ қалған. Бұл Африкадағы пілдер санынан да аз. Браконьерлік пен мекендеу ортасының жойылуы негізгі қауіптердің бірі.
26. Керік Африка халықтарының мәдениетінде ерекше орын алады. Бұл жануардың бейнесі ежелгі жартас суреттерінде кездеседі. Мұндай суреттер Сахара аймағында табылған. Кейбірінің жасы сегіз мың жылдан асады.
27. Еуропадағы алғашқы керікті Римге Юлий Цезарь әкелген. Бұл оқиға біздің дәуірімізге дейінгі 46 жылы болған. Қала тұрғындары бұрын мұндай жануарды көрмеген. Сондықтан ол үлкен қызығушылық тудырған.
28. Керіктің дақтары тек камуфляж қызметін атқармайды. Олар дене температурасын реттеуге де көмектеседі. Әрбір қара дақтың астында қан тамырларының желісі орналасқан. Осы арқылы артық жылу сыртқа шығарылады.
29. Керіктің буаздық мерзімі шамамен 15 айға созылады. Мұндай ұзақ уақыт үлкен әрі жетілген төлдің тууын қамтамасыз етеді. Жаңа туған төл анасының соңынан тез ере алады. Әдетте төлдеу аралығы 16–20 ай болады.
30. Керіктер көптеген жұқпалы ауруларға сирек шалдығады. Бұл ерекшелік ғалымдарды қызықтырады. Олардың иммундық жүйесі ерекше болуы мүмкін деп болжанады. Кейбір зерттеулер керік қанындағы антимикробтық пептидтерді зерттеуде.
31. Керік Танзанияның ұлттық жануары болып саналады. Оның бейнесі көптеген елдердің елтаңбаларында, монеталарында және туристік белгілерінде кездеседі. Табиғатты бақылау туризмі көптеген мемлекеттерге үлкен табыс әкеледі. Көптеген туристер керікті табиғи ортада көру үшін келеді.
32. Керіктің ең жақын туысы – окапи. Бұл жануар Конго ормандарында тіршілік етеді. Оның сыртқы түрі зебра жолақты аяқтары бар шағын жылқыға ұқсайды. Көрінісі мүлде басқа болғанымен, керік пен окапи бір тұқымдасқа жатады.

Керік – эволюцияның қаншалық күрделі және ерекше бейімделулер жасай алатынын көрсететін жануар. Табиғат миллиондаған жыл бойы бұл жануардың дене құрылымын қалыптастырды. Оның жүрек-қан тамыр жүйесі, сезім мүшелері және мінез-құлқы ғалымдарды әлі де таңғалдырады. Кейбір түрлерге жойылып кету қаупі төніп тұр. Сондықтан оларды қорғау тек экологиялық міндет емес. Бұл ғылыми тұрғыдан да маңызды. Себебі керікпен бірге табиғат жасаған ерекше биологиялық шешімдер де жоғалуы мүмкін. Африка саваннасында керіктің сұлбасы көрінген сайын, біздің планетамыз бұрынғыдан да таңғажайып болып қала береді.