Вавилов биологиялық әртүрлілікті қалай зерттеді

Биологиялық алуан түрлілік табиғаттың тұрақтылығы мен адамзаттың азық-түлік қауіпсіздігі үшін әрдайым маңызды болып келді. ХХ ғасырдың басында халық санының өсуі бұл мәселені ерекше өзекті етті. Ғалымдар өсімдіктердің шығу тегі мен бейімделу қабілетін тереңірек түсінуге ұмтылды. Осындай жағдайда Николай Вавиловтың еңбектері ғылымға жаңа бағыт әкелді. Оның зерттеулері табиғатты қорғау мен ауыл шаруашылығын дамытуды бір арнаға тоғыстырды.

Вавиловтың ғылыми көзқарасының негіздері

Вавилов тірі ағзалардың алуан түрлілігін ұзақ эволюциялық үдерістердің нәтижесі ретінде қарастырды. Ол мәдени өсімдіктер белгілі бір географиялық орталықтарда қалыптасқан деген тұжырымды ұсынды. Мұндай тәсіл түрлердің таралуын жүйелі түрде түсіндіруге мүмкіндік берді.

• өсімдіктердің пішіндері табиғи ортада зерттелді;
• жеке түрлерден гөрі олардың өзгергіштігіне назар аударылды;
• белгілерді салыстыру арқылы тұқымқуалау заңдылықтары анықталды;
• далалық бақылаулар зертханалық деректермен толықтырылды.

Бұл әдіс алуан түрлілікті кездейсоқ айырмашылықтар жиынтығы ретінде емес, біртұтас жүйе ретінде түсінуге жол ашты. Ғылыми талдау тереңдей түсті. Табиғи өзгергіштік нақты құрылымға ие екені дәлелденді.

Экспедициялар зерттеудің басты құралы ретінде

Өз тұжырымдарын дәлелдеу үшін Вавилов ауқымды экспедициялар ұйымдастырды. Сапарлар әртүрлі құрлықтар мен климаттық аймақтарды қамтыды. Әрбір зерттеу саяхаты тірі әлем туралы түсінікті кеңейтті.

1. Өсімдіктерді олардың дәстүрлі өсірілетін жерлерінен жинау. Бұл нақты ортаға бейімделу ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік берді. Мұндай мәліметтер тек гербарий арқылы алынбайтын. Далалық үлгілердің ғылыми құндылығы жоғары болды.
2. Жергілікті диқандармен байланыс орнату. Халықтық тәжірибе сорттардың қасиеттерін түсінуге көмектесті. Ауызша мәліметтер ғылыми байқауларды толықтырды. Осындай өзара әрекет зерттеулерді тереңдетті.
3. Әртүрлі өңірлердегі мәдени дақылдарды салыстыру. Ұқсастықтар мен айырмашылықтарды талдау таралу жолдарын анықтады. Бұл егіншіліктің тарихи дамуын қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Ғылым жаңа деректермен толықты.

Экспедициялық тәсіл биологиялық алуан түрлілікті зерттеуді тірі үдеріске айналдырды. Теория мен тәжірибе өзара байланыс тапты. Соның арқасында алынған қорытындылар сенімді болды.

Мәдени өсімдіктердің шығу орталықтары туралы тұжырым

Вавиловтың басты жетістіктерінің бірі өсімдіктердің шығу орталықтары туралы теория болды. Бұл идея белгілі бір аймақтарда генетикалық әртүрлілік неге жоғары екенін түсіндірді. Ғылыми ойдың бағыты осы тұжырым арқылы өзгерді.

• генетикалық өзгергіштігі жоғары өңірлерді анықтау;
• алуан түрлілікті көне егіншілік ошақтарымен байланыстыру;
• табиғи және әлеуметтік факторларды есепке алу;
• селекцияда тәжірибелік қолдану мүмкіндігі.

Бұл тұжырым селекционерлерге нақты бағдар берді. Құнды формаларды іздеу мақсатты сипат алды. Табиғи байлық ауыл шаруашылығын дамыту құралына айналды.

Коллекциялар құру және генетикалық қорды сақтау

Вавилов зерттеумен ғана шектелмей, жиналған материалды болашақ үшін сақтауды мақсат етті. Осы ниет ерекше коллекциялардың құрылуына себеп болды. Бұл қадам ғылым үшін стратегиялық маңызға ие болды.

1. Тұқым қорын қалыптастыру. Жиналған үлгілер жүйелі түрде сақталды. Олар ғалымдарға қолжетімді болды. Мұндай база кейінгі зерттеулердің іргетасына айналды.
2. Сирек сорттарды жоғалудан қорғау. Көптеген өсімдік түрлері шаруашылықтан шығып қалды. Оларды сақтау қайтымсыз шығынның алдын алды. Генетикалық резерв сақталды.
3. Коллекцияларды қолданбалы мақсатта пайдалану. Материал селекциялық жұмыстарға енгізілді. Жаңа сорттар өнімділігімен және төзімділігімен ерекшеленді. Практикалық нәтиже тәсілдің тиімділігін көрсетті.

Бұл сақтау жүйесі басқа елдерге үлгі болды. Ол ғылымның ұзақ мерзімді қоғамдық мүддеге қызмет ете алатынын дәлелдеді. Биологиялық алуан түрлілік стратегиялық ресурс ретінде қарастырыла бастады.

Вавилов еңбектерінің қазіргі ғылымдағы маңызы

Вавиловтың мұрасы бүгінгі биология мен агрономияда кеңінен қолданылады. Оның идеялары экожүйелердің тұрақтылығын және климаттық өзгерістерге бейімделуді зерттеуде маңызды. Қазіргі генетикалық әдістер көптеген тұжырымдарын растады.

• алуан түрлілікті жүйе ретінде қарастыру өзектілігін сақтайды;
• экспедициялық деректер құнды ақпарат көзі болып қала береді;
• коллекциялар жаңа зерттеулердің негізі саналады;
• теориялар азық-түлік мәселелерін шешуге көмектеседі.

Осылайша бұл еңбектер өз дәуірінен асып түсті. Олар пәнаралық зерттеулерге жол ашты. Ғылым жаһандық сын-қатерлерге жауап беретін құралдар алды.

Вавиловтың зерттеулері биологиялық алуан түрлілікті тек зерттеу жеткіліксіз екенін көрсетті. Оның жұмысы теорияны, тәжірибені және болашақты болжай білуді біріктірді. Мәдени өсімдіктердің шығу тегін түсіну азық-түлік қауіпсіздігін нығайтты. Қалыптасқан әдістер әлі күнге дейін қолданылып келеді. Бұл мысал ғылыми ойдың адамзат болашағына ықпал ете алатынын айқын дәлелдейді.