Кенжехан Мәжанов филологияда несімен танымал

Қазақстандағы филология ғылымы ұлттық тіл мен рухани мұраны терең түсінуге бағытталған іргелі еңбектер арқылы дамыды. Бұл салада тек теориямен шектелмей, халықтың тарихи жадын, дүниетанымын және көркем ойлау жүйесін зерттеген ғалымдар ерекше орын алады. Солардың қатарында Кенжехан Матжановтың еңбектері айрықша маңызға ие. Ол қазақтың ауызша және жазба сөз дәстүрін ғылыми тұрғыда жүйелі түрде қарастырды. Ғалымның зерттеулері филологияның бірнеше бағытына ұзақ мерзімді ықпал етті.

Қазақ фольклорын тұтас ғылыми жүйе ретінде зерттеуі

Матжановтың басты еңбектерінің бірі қазақ фольклорын жекелеген мәтіндер жиынтығы емес, күрделі мәдени әрі көркем жүйе ретінде қарастыруымен байланысты. Мұндай көзқарас ауыз әдебиетінің мәнін түбегейлі өзгертті.

• эпостық және ертегілік мәтіндерді құрылымдық әрі қызметтік тұрғыдан талдау арқылы баяндаудың тұрақты үлгілерін айқындау;
• фольклорды халықтың тарихи тәжірибесімен байланыстыра қарастыру, нәтижесінде ауызша шығармалар әлеуметтік жадының көзі ретінде бағаланды;
• халықтық жанрларды салыстыра зерттеп, олардың ішкі даму заңдылықтарын көрсету;
• бұрын аз зерттелген немесе аймақтық мәтіндерді ғылыми айналымға енгізу.

Бұл бағыттағы еңбектер фольклорды екінші дәрежелі құбылыс ретінде қарастыруды жоққа шығарды. Ауызша сөз жазба әдебиетпен тең ғылыми маңызға ие болды. Осындай тұжырымдар кейінгі зерттеулерге берік негіз қалады. Қазақ фольклористикасында жаңа ғылыми көзқарас орнықты.

Халықтық сөз өнерінің жанрлары мен поэтикасын зерделеуі

Ғалым жанрлық жүйе мен көркемдік тәсілдерге ерекше назар аударды. Оның зерттеулерінде мазмұнмен қатар көркем форма да басты орын алды.

1. Қазақ фольклоры жанрларын олардың мәдени қызметіне қарай жүйелеу.
2. Қайталым, ырғақ және формулалық тіркестер сияқты ауызша поэтиканың ерекшеліктерін талдау.
3. Образдар жүйесін зерттеу арқылы халықтың дүниетанымы мен құндылықтарын ашу.
4. Бір сюжетке тән аймақтық нұсқалар арасындағы айырмашылықтарды көрсету.

Бұл еңбектер халықтық шығармалардың эстетикалық табиғатын терең түсінуге мүмкіндік берді. Фольклор көркемдік тұрғыдан толыққанды құбылыс ретінде танылды. Матжанов ауыз әдебиетінің өзіндік поэтикасы бар екенін дәлелдеді. Соның нәтижесінде жанрлық зерттеулер филологияда кең өріс алды.

Фольклор мен жазба әдебиеттің өзара байланысын талдауы

Матжановтың ғылыми қызметіндегі маңызды бағыттардың бірі ауызша дәстүрдің жазба әдебиетке өту үдерісін зерттеу болды. Ол бұл құбылысты мәдени сабақтастық ретінде қарастырды.

• фольклорлық мотивтердің жаңа дәуірдегі әдеби шығармаларға әсерін талдау;
• ауызша образдардың авторлық мәтіндерде қалай өзгеретінін көрсету;
• халықтық сөз өнері мен әдеби тіл арасындағы жалғастықты айқындау;
• фольклорды ұлттық көркем ойлаудың іргетасы ретінде бағалау.

Мұндай пайымдаулар әдебиетті кең мәдени кеңістікте түсінуге жол ашты. Жазба мәтіндер ауызша дәстүрден бөлек қарастырылмайтын болды. Классикалық шығармалардың мағынасы тереңдей түсті. Бұл көзқарас әдебиеттануда жаңа интерпретацияларға негіз қалады.

Ғылыми және педагогикалық қызметі

Зерттеушінің еңбегі тек теориямен шектелмей, ғылыми мектеп қалыптастырумен де ерекшеленді. Оның педагогикалық қызметі филологияның дамуына тікелей әсер етті.

• фольклористика мен әдебиеттану саласында мамандар даярлау;
• оқу бағдарламалары мен курстарды әзірлеуге қатысу;
• диссертациялық жұмыстарға ғылыми жетекшілік жасау;
• филологиялық білімді ғылыми ортада кеңінен тарату.

Бұл қызмет ғылыми дәстүрдің үздіксіздігін қамтамасыз етті. Матжановтың идеялары шәкірттері арқылы жалғасын тапты. Ұлттық филология өзегін сақтап, жаңа буынмен толықты. Педагогикалық үлесі зерттеулерінен кем түскен жоқ.

Қазіргі филологиядағы еңбектерінің маңызы

Матжановтың зерттеулері бүгінгі таңда да өзектілігін жоғалтқан жоқ. Оның әдістемелік ұстанымдары қазіргі ғылыми жұмыстарда қолданылып келеді.

• фольклорды тіл мен бейненің қайнар көзі ретінде кешенді қарастыру;
• филологияны тарих және мәдениеттанумен байланыстыру;
• ауызша және жазба мәтіндерді талдаудың жаңа тәсілдерін қалыптастыру.

Ғалымның мұрасы қазіргі зерттеулерге бағыт-бағдар береді. Оның еңбектері мәтінді дәстүр аясында түсінуге көмектеседі. Бұл филологияны терең әрі мазмұнды салаға айналдырады. Ғылыми ой тұрақты теориялық негізге сүйенеді.

Кенжехан Матжанов филологияда халықтық сөз өнерін жүйелі әрі терең зерттеуімен танылды. Ол фольклордың тіл мен әдебиет дамуындағы орнын айқындап, ғылымға жаңа көзқарас әкелді. Ғылыми ізденіс пен педагогиканы ұштастыруы оның еңбегін ерекше құнды етті. Сондықтан зерттеушінің есімі қазақстандық гуманитарлық ой тарихында маңызды орын алады.