Ататүрік Түркияны неге түбегейлі өзгертті

XX ғасырдың басы Түркия үшін бұрынғы тәртіптің күйреуі мен жаңа бағыт іздеудің кезеңі болды. Осман мұрасын алған ел саяси, әлеуметтік және мәдени дағдарыстармен бетпе-бет келді. Осындай жағдайда мемлекетке түбегейлі жаңару қажет еді. Бұл тарихи сәтте ел тағдырын өзгерткен тұлға ретінде Мустафа Кемал Ататүрік алға шықты. Оның реформалары уақытша шаралар емес, ұзақ мерзімді құрылымдық өзгерістерге негізделді.

Осман мұрасынан бас тарту және республиканың құрылуы

Ататүріктің алғашқы әрі шешуші қадамдарының бірі мемлекеттік құрылымды түбегейлі өзгерту болды. Осман империясы діни және әулеттік билікке сүйенген жүйе ретінде жаңа заман талаптарына жауап бере алмады.

• султандықты жою арқылы мұрагерлік биліктен бас тарту, бұл саяси жүйені жаңартудың негізін қалады;
• республиканы жариялау арқылы халықты биліктің негізгі көзі ретінде тану;
• азаматтық басқару институттарын қалыптастыру, мемлекеттік шешімдерді ұжымдық деңгейде қабылдау үшін;
• астананы Анкараға көшіру арқылы империялық өткенмен символдық үзіліс жасау.

Бұл өзгерістер Түркияны заманауи ұлттық мемлекет ретінде қалыптастырды. Билік енді дәстүрге емес, құқық пен заңға сүйенді. Қоғам өзін жаңа саяси кеңістікте сезіне бастады. Осылайша елдің даму бағыты түбегейлі ауысты.

Зайырлы мемлекет қағидасы және құқықтық реформалар

Дін мен мемлекеттің арақатынасын қайта қарау Ататүрік реформаларының өзегіне айналды. Бұл қадам қоғамдық өмірдің барлық саласына әсер етті.

• халифатты жою арқылы діни биліктің саяси ықпалын шектеу;
• шариғат нормаларының орнына зайырлы заңнаманы енгізу;
• азаматтық кодексті қабылдау арқылы отбасы және меншік қатынастарын жаңа негізде реттеу;
• барлық азаматтардың заң алдындағы теңдігін қамтамасыз ету.

Зайырлы құқық жүйесі ортақ ережелер қалыптастырды. Заңдар діни айырмашылықтарға тәуелді болмады. Мемлекеттік институттарға деген сенім күшейді. Бұл қоғамның тұрақты дамуына жағдай жасады.

Тіл және білім саласындағы түбегейлі өзгерістер

Ататүрік ұлттық сананы қалыптастыруда тіл мен білімнің шешуші рөлін түсінді. Осы салалардағы реформалар модернизацияның басты тірегіне айналды.

1. Араб әліпбиінен латын графикасына көшу арқылы сауаттылықты арттыру.
2. Мектеп жүйесін қайта құрып, ғылым мен зайырлы пәндерге басымдық беру.
3. Ұлттық университеттер мен ғылыми орталықтарды дамыту.
4. Түрік тілін мемлекеттік және мәдени бірліктің негізі ретінде нығайту.

Бұл шаралар білімге қолжетімділікті кеңейтті. Халықтың оқу деңгейі айтарлықтай өсті. Тіл заманауи сипат алды. Ұлттық бірегейлік күшейе түсті.

Әлеуметтік өзгерістер және әйелдердің қоғамдағы орны

Реформалар тек саяси құрылыммен шектелмей, қоғамның ішкі құрылымына да әсер етті. Әйелдердің құқықтық жағдайы ерекше назарда болды.

• әйелдерге сайлау және сайлану құқығын беру;
• білім алу мен еңбек ету мүмкіндіктерін кеңейту;
• жеке еркіндікті шектейтін ескі құқықтық нормаларды жою;
• қоғамдық және мәдени өмірге белсенді қатысуды қолдау.

Бұл қадамдар қоғамның әлеуметтік бейнесін өзгертті. Әйелдер ел болашағына тікелей ықпал ете бастады. Отбасы азаматтық қағидаларға негізделді. Әлеуметтік қозғалыс пен мобильділік артты.

Ұлттық бірегейлік және модернизация символдары

Ататүрік реформалары тек заңдармен емес, күнделікті өмірдегі белгілермен де бекітілді. Ұлттық бірегейлік жаңа мазмұнға ие болды.

• жаңа күнтізбе мен өлшем жүйесін енгізу;
• дәстүрлі киім үлгілерінен бас тартып, заманауи стильге көшу;
• зайырлы мерекелер мен тарихи даталарды қалыптастыру;
• ұлттық мәдениетті жаңа сипатта дамыту.

Бұл символдық өзгерістер реформаларды күнделікті тәжірибеге айналдырды. Азаматтар өзін жаңа мемлекеттің бөлігі ретінде сезінді. Империялық сана біртіндеп ұлттық көзқараспен алмасты. Осылайша жаңару терең тамыр жайды.

Ататүріктің реформалары Түркияның саяси, әлеуметтік және мәдени негіздерін түбегейлі өзгертті. Оның шешімдері елді модернизация жолына түсіріп, ұзақ мерзімді даму мүмкіндігін ашты. Көптеген қағидалар бүгінгі күнге дейін өз маңызын сақтап отыр. Дәл осы жүйелілік пен батылдық Түркия тарихындағы өзгерістерді қайтымсыз етті.