Көкнәр туралы 34 қызықты дерек

Жер шарындағы шалғындар мен алқаптарды безендіретін гүлдердің арасында бір мезгілде соншалық әртүрлі символдық мағыналарды біріктіретін өсімдіктер көп емес. Көкнәр жазғы алуан түрлі шөптердің нәзік сұлулығын да, соғыста қаза тапқандарға арналған терең қайғыны да, мыңжылдықтар бойы қалыптасқан медицина тарихын да, қазіргі заманның өткір әлеуметтік мәселелерінің бірі — есірткіге тәуелділікті де білдіреді. Бұл өсімдік адамзатпен ежелгі заманнан бері бірге өмір сүріп келеді — оның бейнелері бес мың жылдан астам уақыт бұрынғы шумерлік тақташалардан табылған. Papaver деп аталатын ботаникалық туысқа шамамен жүз жиырма түр кіреді, олар Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда таралған. Алайда халықтың санасында «көкнәр» деген сөз көбіне қара ортасы бар алқызыл гүл бейнесін елестетеді. Бұл өсімдіктің әрбір түрі өзінің жеке тарихын сақтайды — агрономиялық, медициналық, мәдени және тарихи. Солардың ішіндегі ең қызықты деректермен төмендегі отыз төрт факт таныстырады.

1. Papaver туысының латынша атауы «ботқа» деген мағынаны білдіретін кельт сөзінен шыққан. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, өсімдіктің шырыны бұрын дәл осындай қою консистенцияға ие болған және ежелгі дәуірде нәрестелерді тыныштандыру үшін балалар тағамына қосылған. Қазіргі медицина тұрғысынан өте қауіпті болып саналатын бұл тәжірибе антикалық әлемде кең таралған.
2. Көкнәрдің тұқымы өте ұсақ. Бір граммда үш мыңнан бес мыңға дейін тұқым болады. Піскен бір ғана көкнәр қауашағында отыз мыңға дейін тұқым болуы мүмкін, сондықтан бұл өсімдік тұқым саны бойынша ең өнімді далалық өсімдіктердің бірі болып саналады.
3. Көкнәр тұқымдары дұрыс сақталған жағдайда сексен жылға дейін өнгіштігін сақтай алады. Сондықтан егістіктерді терең жыртқаннан кейін көкнәрдің кенеттен қайта пайда болуы жиі байқалады. Топырақта ондаған жыл жатқан тұқымдар жер бетіне шыққан соң қолайлы жағдай туған алғашқы маусымда-ақ өне бастайды.
4. Қызыл дала көкнәрі Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқандарды еске алу символына айналды. Бұған канадалық әскери дәрігер Джон Маккрейдің 1915 жылы жазылған «Фландрия алқаптарында» атты өлеңі себеп болды. Өлеңде сарбаздардың қабірлері үстінде өскен көкнәрлер сипатталады. Содан бері Ұлыбританияда, Канадада және басқа да елдерде 11 қараша күні адамдар киіміне қызыл көкнәр гүлін тағып жүреді.
5. Papaver somniferum деп аталатын апиын көкнәрі адамзат өсірген ең көне мәдени өсімдіктердің бірі. Оның қалдықтары шамамен алты мың жыл бұрынғы Швейцариядағы қадалы қоныстардан табылған, бұл өсімдіктің Еуропада өте ерте қолға үйретілгенін көрсетеді.
6. Көкнәрдің сүтті шырыны — латекс — бүкіл өсімдікті бойлай орналасқан арнайы жасушаларда түзіледі. Піспеген қауашықты кескен кезде бұл шырын сыртқа ағып, ауада қатып қалады да қара түсті шайыр тәрізді массаға айналады. Ол шикі апиын болып саналады және құрамында қырықтан астам алкалоид болады.
7. Апиын көкнәрінің негізгі алкалоиды морфин 1804 жылы неміс фармацевті Фридрих Сертюрнер тарапынан алғаш рет таза күйінде бөлініп алынған. Жаңа зат ежелгі грек ұйқы құдайы Морфейдің құрметіне аталған. Бұл жаңалық алкалоидтық фармакология дәуірінің басталуына жол ашты.
8. Кодеин — көкнәрдің тағы бір маңызды алкалоиды — медицинада морфинге қарағанда әлдеқайда кең қолданылады. Ол жөтелге қарсы дәрілердің, ауырсынуды басатын препараттардың құрамына кіреді және басқа да дәрілік заттарды синтездеу үшін бастапқы шикізат ретінде пайдаланылады.
9. Тебаин деп аталатын тағы бір алкалоид медицинада өздігінен сирек қолданылады, бірақ ол налоксон атты препаратты синтездеуге арналған негізгі шикізат болып табылады. Налоксон опиоидтық улану кезінде қолданылатын антидот ретінде белгілі. Осылайша бір ғана өсімдік адамзатқа әрі қауіпті заттарды, әрі оларды бейтараптандыратын дәрілерді берген.
10. Көкнәр тұқымынан суық сығу әдісімен алынатын көкнәр майы құрамында опиоидтық заттар болмайды және толық қауіпсіз тағамдық өнім болып саналады. Еуропалық асүйде ол зәйтүн майының орнына қолданылған, әсіресе Жерорта теңізінен алыс аймақтарда. Қайта өрлеу дәуірінің суретшілері осы майды бояуларды араластыру кезінде байланыстырғыш зат ретінде пайдаланған.
11. Көкнәр тұқымы қосылған тағамдарды жегеннен кейін адамның зәр талдауында опиаттардың бар екені туралы жалған оң нәтиже шығуы мүмкін. Мұндай нәтиже көкнәр қосылған тоқаш немесе бәліш жегеннен кейін бір тәулікке дейін сақталуы ықтимал. Бұл жағдай спортшылар мен допинг-бақылаудан өтетін адамдарға арналған нұсқаулықтарда арнайы ескертіледі.
12. Papaver nudicaule деп аталатын исландиялық көкнәр — туыстың субарктикалық климатта өсетін сирек түрлерінің бірі. Оның ашық сары, қызғылт сары және ақ гүлдері нөлге жақын температурада да тастақты тундра топырағын жарып шығады.
13. Гималайлық көгілдір көкнәр Meconopsis betonicifolia сирек кездесетін көкшіл түсті гүлдерімен бағбандарды таңғалдырады. Оны қоңыржай климатта өсіру өте қиын. Өсімдік қышқыл топырақты, салқын ауаны және жоғары ылғалдылықты қажет етеді, яғни Тибет тауларына тән табиғи жағдайларды талап етеді.
14. Papaver orientale деп аталатын шығыс көкнәрі диаметрі он бес сантиметрге дейін жететін үлкен қызыл гүлдерімен әйгілі сәндік көпжылдық өсімдік болып саналады. Бұл түрдің отаны — Иран мен Түркияның тау шалғындары, ол Еуропа бақтарына XVII ғасырда әкелінген.
15. Көкнәрдің жапырақшалары өте нәзік, сондықтан гүл ашылғаннан кейін бар болғаны екі-үш күн ғана өмір сүреді. Өсімдік нектар шығармайды, оның орнына көптеген аталықтары арқылы көп мөлшерде тозаң түзеді. Аралар көкнәр гүлдеріне дәл осы ақуызға бай тозаң үшін келеді.
16. Көкнәр қауашағы — тозаңданудан кейін дамитын жеміс — табиғаттың ерекше «инженерлік» шешімі болып саналады. Қақпағының астындағы ұсақ тесіктер арқылы тұқымдар жел тербеген кезде ғана сыртқа төгіледі. Бұл процесс тұз салғыштың жұмыс істеу принципіне ұқсайды және тұқымдардың кең аумаққа таралуын қамтамасыз етеді.
17. Ежелгі грек мифологиясында көкнәр бір мезгілде құнарлылық құдайы Деметраға, сондай-ақ ұйқы құдайы Гипнос пен өлім құдайы Танатосқа арналған. Мұндай қос мағына өсімдіктің фармакологиялық қасиеттерін дәл бейнелейді — ол әрі ұйықтатуға, әрі ауырсынуды басуға қабілетті.
18. XIX ғасырда Қытай апиын өндірісінің негізгі орталығына айналды, бірақ бұл оның өз бастамасы емес еді. Британдық Ост-Үнді компаниясы апиынды Үндістаннан Қытайға белсенді түрде экспорттап, жаппай тәуелділіктің пайда болуына себеп болды. 1839–1842 және 1856–1860 жылдардағы екі Опиум соғысы негізінен осы сауданы жалғастыру құқығы үшін жүргізілді.
19. Ауғанстан әлемдегі заңсыз апиын өндірісінің шамамен 80–90 пайызын қамтамасыз етеді. Елдің таулы аңғарларындағы климат пен топырақ Papaver somniferum өсіруге өте қолайлы, ал экономикалық тұрақсыздық көкнәр өсіруді жергілікті халық үшін негізгі табыс көздерінің біріне айналдырған.
20. Түркия фармацевтикалық өнеркәсіп үшін апиын көкнәрін заңды түрде өсіретін ең ірі мемлекеттердің бірі. Өсіру жұмыстары Халықаралық есірткілерді бақылау комитетінің қатаң бақылауымен жүргізіледі, ал барлық өнім лицензияланған зауыттарда өңделеді. Әлемдік медициналық морфин мен кодеин қорының едәуір бөлігі осы елдің шикізатынан өндіріледі.
21. Көкнәр асүйде көптеген адамдар ойлағаннан әлдеқайда кең қолданылады. Орталық Еуропа тағамдарының дәстүрлі түрлері — штрудель, рулет, бәліш — көбіне қант пен сүт қосылған ұнтақталған көкнәр тұқымынан жасалған салмамен дайындалады. Украинада «маківник» деп аталатын көкнәр рулеті Рождество дастарханының дәстүрлі тағамы болып саналады.
22. Парсы поэзиясында көкнәр бейнесі нәзік сұлулық пен өмірдің өткіншілігінің символы ретінде Батыс мәдениеті бұл символды танығанға дейін-ақ қолданылған. Омар Хайям мен Хафиздің өлеңдерінде қызыл гүл жиі шарап пен сүйіктінің бейнесімен қатар кездеседі.
23. Өсімдіктің зақымдануға қарсы ерекше қорғаныс реакциясы бар. Сабақ сынған кезде ол бірден ақ немесе сарғыш латекс бөледі, бұл шырын жараны бітеп қана қоймай, құрамындағы улы алкалоидтар арқылы көптеген жәндіктер мен жануарларды өсімдікті жеуден сақтайды.
24. Көкнәр алқабы топырақ бұзылғаннан кейін тез қалпына келу қабілетімен ерекшеленеді. Жол жиегінде, құрылыс алаңдарында немесе жаңа жыртылған егістіктерде алғашқы болып қызыл кілемдей жайылып өсетін өсімдіктердің бірі дәл көкнәр болып табылады.
25. Халық медицинасында дала көкнәрінің жапырақшаларынан дайындалған қайнатпа жеңіл тыныштандырғыш және жөтелге қарсы құрал ретінде қолданылған. Сәндік көкнәр түрлерінде апиын көкнәріне қарағанда алкалоидтар аз болғанымен, белгілі бір дәрежеде фармакологиялық әсер сақталады. Қазіргі фитотерапия мұндай құралдарға белсенді заттардың мөлшері тұрақсыз болғандықтан сақтықпен қарайды.
26. Көкнәр шырыны басқа заттармен бірге ежелгі Мысыр медицинасында хирургиялық операция алдында науқастарды ұйықтату үшін пайдаланылған. Біздің дәуірімізге дейін шамамен 1550 жылға жататын Эберс папирусында көкнәрдің емдік мақсатта қолданылғаны туралы ең көне жазбалардың бірі кездеседі.
27. Австралияда кенгурулардың жабайы апиын көкнәрін жеп қойғаннан кейін ерекше мінез-құлық көрсеткені байқалған. Олар егістікте айналып жүріп, құлап, бағдарын жоғалтқан. Фермерлер бұл құбылысты «мас кенгурулар» деп атайды, ал мұндай жағдайлар туралы бейнелер интернетте кең тараған.
28. Виктор Флеминг түсірген 1939 жылғы «Оз сиқыршысы» фильмінде Дороти мен оның достары көкнәр алқабында ұйықтап қалатын әйгілі көрініс бар. Бұл эпизод бастапқы роман авторы Лаймен Фрэнк Баум тарапынан опиоидтық еліктіргіштіктің символы ретінде әдейі қолданылған.
29. Апиын көкнәрінің геномы толық түрде тек 2018 жылы халықаралық ғылыми консорциум тарапынан шешілген. Зерттеу морфин синтезіне жауап беретін негізгі гендер бірнеше миллион жыл бұрын сирек кездесетін хромосомалық қайта құрылым нәтижесінде пайда болғанын көрсетті.
30. Көкнәр негізінен біржылдық өсімдік болып табылады, бірақ кейбір түрлері — мысалы шығыс көкнәрі — бірнеше жыл өмір сүре алады. Біржылдық түрлер өте жылдам дамиды: өніп шыққаннан бастап тұқым пісіп жетілгенге дейінгі бүкіл цикл екі-үш ай ғана созылады.
31. Көкнәр тозаңы аралас балдың түсі сәл сұрғылт болады және дәмінде жеңіл ащылық байқалады. Ұялары көкнәр алқаптарының жанында орналасқан арашылар мұндай балды жақсы біледі. Опиоидтық заттар мұндай балда болмайды, өйткені көкнәр нектарды өте аз мөлшерде бөледі.
32. Жапонияның Эдо дәуіріндегі кескіндемеде көкнәр бейнесі әйел сұлулығы мен өткен жазға деген мұңның символы ретінде жиі қолданылған. Қызыл гүлдер дәстүрлі кимоно үлгілерінде, сәндік қалқандар мен шиыршық суреттерде бейнеленген.
33. Француз суретшісі Клод Моне көкнәр алқаптарына арналған бірнеше әйгілі картина жазған. Олардың ең танымалы — 1873 жылы салынған «Көкнәрлер» картинасы — қазіргі кезде Париждегі Орсе музейінде сақтаулы. Суретші қызыл гүлдерді жасыл пейзаждағы жарқын түстік акцент ретінде бейнелеген.
34. Халықаралық көкнәр күні жыл сайын 11 қарашада — Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталған күні — атап өтіледі. Бұл күні әлемнің көптеген елдерінде адамдар киіміне қағаздан немесе матадан жасалған қызыл көкнәр гүлдерін тағып, барлық соғыстарда қаза тапқандарды еске алады.

Көкнәр — тарихы адамзат тарихымен тығыз байланысты сирек өсімдіктердің бірі. Оның жеңіл қызыл жапырақшаларының артында мыңжылдықтар бойы қалыптасқан медицина, поэзия, соғыс, ғылыми жаңалықтар мен адам тағдырлары жатыр. Бұл өсімдік табиғаттың сыйлары «жақсы» немесе «жаман» болып бөлінбейтінін еске салады. Табиғат тек мүмкіндіктер береді, ал адамдар оларды әртүрлі мақсатта пайдаланады. Көкнәр адамзат өркениетінің күрделі әрі қарама-қайшы тарихының символы болып қала береді.