Инфаркттің алдын алу туралы не білу керек

Жүрек-қан тамырлары аурулары бүкіл әлемде өлімнің негізгі себебі болып қала береді — жыл сайын олар шамамен 18 миллион адамның өмірін қиып, жаһандық өлім-жітімнің үштен біріне жуығын құрайды. Осы аурулардың ішінде миокард инфаркті ерекше орын алады: ол жиі ең еңбекке қабілетті жастағы адамдарды зақымдайды және көп жағдайда алдын ала айқын белгілерсіз-ақ пайда болады. Дегенмен қазіргі медицина жедел коронарлық синдром жағдайларының көпшілігін алдын алуға болатынын дәлелдейтін сенімді ғылыми деректер жинады. Инфаркттың алдын алу — өмір сапасын төмендететін шектеулер жиынтығы емес, керісінше өмірді ұзақ әрі толыққанды ететін саналы әдеттерді таңдау. Аурудың механизмдерін, қауіп факторларын және нақты қорғаныс шараларын түсіну абстрактілі қауіп-қатерді басқаруға болатын міндетке айналдырады — дәл осы мәселелер осы мақалада қарастырылады.

Инфаркт қалай дамиды және мұны білу не үшін маңызды

Алдын алу туралы айту үшін ең алдымен оның нақты қандай құбылысқа қарсы бағытталғанын түсіну қажет. Миокард инфаркті — бұл жүрек бұлшықетінің бір бөлігінің қанмен қамтамасыз етілуі тоқтағандықтан өліеттенуі. Мұндай апаттың механизмі ондаған жыл бойы қалыптасады, ал жедел кезеңі бірнеше минуттың ішінде дамиды.

Аурудың дамуына атеросклероз негізгі рөл атқарады — бұл артериялардың ішкі қабырғасында холестериндік бляшкалардың қалыптасу процесі. Олар көптеген жылдар бойы ешқандай белгі бермей өмір сүре алады, біртіндеп тамырлардың саңылауын тарылтып, олардың серпімділігін төмендетеді. Бляшка жарылған кезде — ал бұл көбіне кенеттен, стресс немесе физикалық жүктеме әсерінен болады — оның бетінде бірден тромб түзіліп, артерияны толық бітеп тастайды.

Бұл механизмді түсіну бірнеше себеп бойынша маңызды:

• атеросклероз көбіне ойлағаннан әлдеқайда ерте басталады — дұрыс емес тамақтанатын жасөспірімдердің өзінде артерия қабырғаларындағы алғашқы өзгерістер анықталған;
• аурудың бастапқы кезеңдерінде процесс қайтымды — өмір салтын өзгерту бляшкалардың көлемін азайтып, тамырлардың серпімділігін қалпына келтіре алатыны дәлелденген;
• коронарлық артериялардың зақымдануы ұзақ уақыт бойы еш белгі бермеуі мүмкін, сондықтан тұрақты тексерулер ғана ауруды апатқа дейін анықтауға мүмкіндік береді;
• бляшканың жарылуы қабыну процесімен байланысты, демек қабынуға қарсы шаралар жүректі холестерин деңгейін төмендету сияқты тиімді қорғай алады.

Инфарктты кенеттен болатын тағдыр соққысы емес, ұзақ уақыт бойы дамитын процестің соңғы кезеңі ретінде түсіну профилактикалық шараларға деген көзқарасты түбегейлі өзгертеді.

Қауіп факторлары: инфаркт ықтималдығын не арттырады

Медицина инфаркттың қауіп факторларын екі санатқа бөледі — өзгерту мүмкін емес және түзетуге болатын факторлар. Бірінші топ аса үлкен емес, бірақ олар туралы білу жеке қауіп деңгейін дұрыс бағалауға және алдын алу шараларының қарқындылығын реттеуге көмектеседі.

Өзгерту мүмкін емес факторларға жас, жыныс және тұқым қуалаушылық жатады. 45 жастан асқан ер адамдар мен 55 жастан кейінгі әйелдер жоғары қауіп тобына кіреді. Ер адамдарда 55 жасқа дейін, әйелдерде 65 жасқа дейін жақын туыстарында инфаркт немесе инсульт болуы ауырлаған отбасылық анамнез болып саналады.

Ал өзгертуге болатын факторлардың тізімі әлдеқайда ұзақ — дәл осы факторлар профилактиканың негізгі нысаны болып табылады.

1. Артериялық гипертензия — ең қауіпті әрі ең кең таралған қауіп факторларының бірі. Қан қысымының жоғары болуы артериялардың ішкі қабатын зақымдап, холестерин бляшкаларының жиналуына қолайлы жағдай жасайды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректеріне сәйкес, Жер шарындағы әрбір екінші ересек адам гипертониямен ауырады, бірақ олардың жартысы бұл туралы білмейді — ауру жылдар бойы еш белгісіз өтуі мүмкін.
2. Дислипидемия — қандағы липидтердің тепе-теңдігінің бұзылуы — атеросклероз процесін тікелей іске қосады. «Жаман» холестерин ЛПНП деңгейінің жоғарылауы мен «жақсы» холестерин ЛПВП деңгейінің төмендеуі бляшкалардың белсенді қалыптасуына жағдай жасайды. Бұл көрсеткіш қарапайым биохимиялық қан талдауы арқылы оңай анықталады, бірақ белгілер болмаған жағдайда жиі назардан тыс қалады.
3. Темекі шегу инфаркт қаупін сол жастағы және жыныстағы темекі шекпейтін адамдармен салыстырғанда екі-төрт есе арттырады. Никотин мен көміртек тотығы қан тамырларының эндотелийін зақымдайды, қанның ұюын күшейтеді және коронарлық артериялардың түйілуін туғызады. Жақсы жаңалық — темекіден бас тарту бірінші жылдың өзінде қауіп деңгейін төмендетеді және бес жылдан кейін ешқашан темекі шекпеген адамдардың көрсеткіштеріне жақындайды.
4. Екінші типтегі қант диабеті ағзадағы барлық тамырларда атеросклероздық өзгерістерді бірнеше есе жылдамдатады. Қандағы глюкоза деңгейінің тұрақты жоғары болуы тамыр қабырғасын бірден бірнеше механизм арқылы зақымдайды — ақуыздардың гликациясы, оксидативтік стресс және созылмалы қабыну. Диабеті бар адамдар инфарктты көмірсу алмасуы бұзылмаған адамдарға қарағанда екі-үш есе жиі өткереді.
5. Семіздік, әсіресе абдоминалдық түрі, өзі туындататын басқа бұзылыстардан бөлек тәуелсіз қауіп факторы болып табылады. Ішкі ағзалардың айналасындағы май тіні тамырларға тікелей зиян келтіретін қабыну медиаторларын белсенді түрде бөледі. Бел шеңберін өлшеу — бұл қауіп факторын анықтаудың жылдам әрі тегін тәсілі: ер адамдарда 94 см-ден, әйелдерде 80 см-ден жоғары көрсеткіштер висцералдық майдың қауіпті деңгейін көрсетеді.
6. Созылмалы стресс пен депрессия жүрек-қан тамырлары жүйесіне бірнеше механизм арқылы әсер етеді. Симпатикалық жүйке жүйесінің ұзақ уақыт белсенді болуы қан қысымын көтеріп, жүрек соғуын жиілетеді және тамыр қабырғаларындағы қабынуды күшейтеді. Кейбір зерттеулердің деректеріне сәйкес, депрессия жүрек-қан тамырлары оқиғаларының қаупін темекі шегумен салыстыруға болатын деңгейде арттырады.

Бірнеше қауіп факторы бірге болған кезде олардың әсері жай ғана қосылмайды, керісінше күшейе түседі — сондықтан гипертония, диабет және темекі шегу қатар кездесетін адам үшін қауіп деңгейі үш фактордың қарапайым қосындысынан әлдеқайда жоғары болады.

Тамақтану — жүректі қорғаудың негізі

Тамақтану рационы өзгертуге болатын қауіп факторларының ішінде ең көп зерттелгендерінің бірі болып саналады — мыңдаған ғылыми зерттеулер оның тамырлардың жағдайына тікелей әсерін дәлелдеген. Жақсы жаңалық — жүректі қорғауға арналған диета дәмді тағамнан толық бас тартуды талап етпейді, мұнда мәселе қатаң шектеулерде емес, дұрыс тепе-теңдікте.

Жерорта теңізі үлгісіндегі тамақтану жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін азайтуда ең тиімді модельдердің бірі ретінде танылған. Мұндай рационның негізін көкөністер, жемістер, бұршақ тұқымдастар, тұтас дәнді өнімдер, балық және зәйтүн майы құрайды, ал сүт өнімдері мен қызыл ет шектеулі мөлшерде тұтынылады.

Жүректі қорғауға арналған нақты тамақтану ұсыныстары төмендегідей:

• майлы теңіз балығы — лосось, скумбрия, сардина — триглицерид деңгейін төмендететін және жүрек ырғағы бұзылыстарының қаупін азайтатын омега-3 май қышқылдарын қамтиды;
• өнеркәсіптік пісірілген тағамдар мен фастфуд құрамындағы трансмайлар «жаман» холестерин деңгейін көтеріп, «жақсы» холестерин деңгейін төмендетеді — бұл тамырлар үшін ең қауіпті май түрлерінің бірі;
• ас тұзының артық мөлшері гипертониясы жоқ адамдардың өзінде қан қысымын көтереді — Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы тәулігіне бес грамнан артық тұз қолданбауды ұсынады;
• көкөністер мен бұршақ тұқымдастар құрамындағы талшық ішекте холестеринді байланыстырып, оның сіңуін азайтады — бұл әсер статиндерді қабылдаудан тәуелсіз жүзеге асады;
• күніне бір уыс жаңғақ жеу жүрек-қан тамырлары оқиғаларының қаупін 28 пайызға төмендетеді — бұл PREDIMED зерттеуінде сегіз мыңға жуық қатысушының деректерімен дәлелденген.

Рационды өзгерту бірден түбегейлі төңкеріс жасауды талап етпейді — зиянды өнімдерді біртіндеп пайдалы баламалармен алмастыру ұзақ уақыт сақталатын тұрақты нәтиже береді.

Дене белсенділігі және оның жүректі қорғаудағы рөлі

Тұрақты физикалық белсенділік миокардты бір мезгілде бірнеше механизм арқылы қорғайды — қан қысымын төмендетеді, липид деңгейін қалыпқа келтіреді, қабынуды азайтады және тіндердің инсулинге сезімталдығын жақсартады. Зерттеулер көрсеткендей, тіпті орташа деңгейдегі белсенділік толық қимылсыздықпен салыстырғанда коронарлық оқиғалардың қаупін айтарлықтай төмендетеді.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсыныстары бойынша ересектер аптасына кемінде 150–300 минут орташа қарқындағы аэробтық жүктеме орындауы керек. Жылдам жүру, жүзу, велосипед тебу немесе би билеу осы талапқа толық сәйкес келеді — міндетті түрде марафон жүгіру немесе күн сайын спортзалға бару қажет емес.

Инфаркттың алдын алу тұрғысынан дене белсенділігінің бірнеше маңызды қырын бөлек атап өткен жөн.

1. Орташа қарқындағы аэробтық жүктемелер жүрек бұлшықетін жаттықтырып, коронарлық артерияларды кеңейтеді және коллатеральдық тамырлардың — яғни қан айналымының қосымша жолдарының — қалыптасуын ынталандырады. Жақсы физикалық дайындығы бар адамдарда коронарлық артерия ішінара бітелген жағдайда осы коллатеральдық тамырлар қан ағысының бір бөлігін өзіне алып, зақымдану аймағын айтарлықтай азайтады. Сондықтан физикалық тұрғыдан белсенді адамдар инфарктты қимылсыз өмір салтын ұстанатын адамдарға қарағанда әлдеқайда жеңіл өткереді.
2. Аптасына екі рет күштік жаттығулар аэробтық жүктемелерді толықтырады — олар бұлшықет массасын арттырып, глюкоза алмасуын жақсартады. Бұлшықет тінінің артуы аш қарындағы инсулин деңгейін төмендетіп, екінші типтегі диабеттің даму қаупін азайтады. Аэробтық және күштік жаттығуларды бірге қолдану әрқайсысын жеке орындағаннан әлдеқайда күшті кардиопротективтік әсер береді.
3. Жұмыс күні ішінде ұзақ уақыт қозғалыссыз отырумен күресу тұрақты жаттығулар болса да маңызды. Зерттеулер сегіз сағат қатарынан отыру жүрек-қан тамырлары оқиғаларының қаупін арттыратынын көрсетеді, тіпті кешке спортпен айналысатын адамдардың өзінде. Әр сағат сайын кем дегенде бес минут қозғалу — дәлелденген қорғаныс әсері бар қарапайым әдет.
4. Жүктеменің қарқындылығы біртіндеп артуы керек, әсіресе қауіп факторлары бар адамдар үшін. Дайындықсыз адамда кенеттен жоғары физикалық жүктеме танылмаған атеросклероз жағдайында алдын алғысы келген оқиғаның өзін тудыруы мүмкін. Сондықтан жаттығуды алдымен жай жүруден бастап, кейін дайындық артқан сайын қарқындылығын көбейткен дұрыс.

Тіпті күніне он бес минуттық серуеннің өзі жалпы өлім-жітімді 14 пайызға азайтады — бұл көрсеткіш 2011 жылғы тайваньдық зерттеуде анықталған және айтарлықтай пайда алу үшін аса үлкен күш-жігер қажет еместігін көрсетеді.

Медициналық бақылау және дәрі-дәрмектік профилактика

Өмір салтын өзгерту инфаркттың алдын алудың негізі болып табылады, бірақ тұрақты медициналық бақылау дәрі-дәрмексіз түзетуге келмейтін өзгерістерді уақытында анықтауға мүмкіндік береді. Кейбір жағдайларда дәрілік ем қажет болады — және мұндай кезде емдеуді кешіктіру оның уақытында басталуынан әлдеқайда қымбатқа түседі.

Тұрақты түрде жүргізілуі ұсынылатын тексерулер бірнеше негізгі көрсеткіштерді қамтиды:

• артериялық қысымды өлшеу қалыпты жағдайда жылына кемінде бір рет, ал гипертония немесе шекаралық көрсеткіштер болған жағдайда әлдеқайда жиі жүргізілуі тиіс;
• липидограмма — холестерин деңгейін анықтайтын кеңейтілген талдау — 35 жастан асқан барлық ер адамдарға және 45 жастан кейінгі әйелдерге кемінде бес жылда бір рет ұсынылады;
• аш қарындағы глюкоза деңгейі мен гликирленген гемоглобин предиабет пен диабетті клиникалық белгілер пайда болғанға дейін анықтауға мүмкіндік береді;
• электрокардиограмма жүрек ырғағының бұзылуын және еш белгісіз өтуі мүмкін созылмалы ишемия белгілерін тіркейді;
• дене салмағының индексі мен бел шеңбері дәрігерге әр барған сайын өлшеніп, метаболикалық қауіптің қарапайым көрсеткіштері ретінде пайдаланылады.

Дәрілік профилактика дәрігер тарапынан жеке түрде тағайындалады және барлық адамдарға бірдей қолданылатын әмбебап шешім емес. Статиндер ЛПНП деңгейін төмендетіп, бляшкалардағы қабынуды азайтады — олар жүрек-қан тамырлары қаупі жоғары адамдарға холестерин қалыпты болса да тағайындалуы мүмкін. Екінші дәрежелі және одан жоғары гипертония кезінде қолданылатын антигипертензивтік препараттар инфаркт қаупін 20–25 пайызға төмендетеді — бұл кардиологиядағы ең жақсы дәлелденген әсерлердің бірі. Аспириннің төмен дозалары екінші реттік профилактика үшін, яғни бұрын коронарлық оқиға өткерген адамдарға тағайындалады, бірақ асқазан-ішек жолынан қан кету қаупіне байланысты атеросклерозы анықталмаған сау адамдарға ұсынылмайды.

Психологиялық факторлар және ұйқы сапасы

Инфаркттың алдын алудағы соңғы бөлім көбіне тамақтану мен физикалық белсенділік сияқты айқын тақырыптардың көлеңкесінде қалып қояды. Алайда психоэмоционалдық жағдай мен түнгі ұйқы сапасы жүрек-қан тамырлары жүйесіне диета немесе физикалық жүктеме сияқты қуатты механизмдер арқылы әсер етеді.

Созылмалы стресс қан тамырлары мен жүрек бұлшықетін зақымдайтын нейрогормоналдық реакциялар тізбегін іске қосады.

1. Дәлелденген әдістер арқылы стрессті басқару кортизол деңгейін және симпатикалық жүйке жүйесінің белсенділігін төмендетеді. Бірқатар зерттеулердің деректері бойынша сегіз апта бойы жүргізілген mindfulness медитациясы систолалық қысымды 4–5 мм сын. бағ. төмендетеді — бұл кейбір гипотензивтік дәрілердің әсерімен салыстыруға болады. Релаксация жаттығулары мен тыныс алу тәжірибелері арнайы құралдарды немесе қаржылық шығындарды қажет етпейді.
2. Депрессия мен мазасыздық бұзылыстарын емдеу кардиологиялық профилактиканың толыққанды бөлігі болып табылады. Бірінші инфарктты өткерген науқастарда депрессия қайталама инфаркт қаупін екі есе арттырады — бұл дерек кардиологиялық қауымдастық үшін соншалық маңызды болғандықтан, жүрек аурулары бар науқастарды бақылау стандарттарына психологиялық скрининг енгізілген. Ұзақ уақыт көңіл күйдің төмен болуы кезінде психотерапевтке жүгіну жүректі кардиологқа бару сияқты қорғай алады.
3. Ұзақтығы жеті-тоғыз сағат болатын жеткілікті ұйқы да дербес кардиопротективтік фактор болып саналады. Созылмалы ұйқының жетіспеуі қабыну маркерлерінің деңгейін арттырып, глюкозаға төзімділікті бұзады және тәбетті күшейтеді — әсіресе жоғары калориялы тағамдарға деген құмарлықты. Еуропалық кардиология қоғамының 2021 жылғы зерттеуі ұйқысы жеткіліксіз адамдарда инфаркт қаупі 34 пайызға жоғары екенін көрсетті.
4. Әлеуметтік байланыстар мен қоғамға тиесілік сезімі де жүректі қорғайды — олар созылмалы стрессті азайтып, пайдалы әдеттердің сақталуына көмектеседі. Әлеуметтік ортасы кең адамдар жалғыз адамдарға қарағанда орта есеппен жеті жылға ұзақ өмір сүреді — бұл айырмашылық темекіден бас тартудың әсерімен шамалас. Достық және отбасылық байланыстарды сақтау медицина ұсынымдарына барған сайын жиі енгізіліп жатқан толыққанды профилактикалық шара болып саналады.

Психологиялық әл-ауқат пен жүрек денсаулығы бір-бірінен ажырамайды — осы байланысты түсіну қазіргі заманғы адамның ең қауіпті ауруларының бірінен қорғанудың қосымша жолдарын ашады.

Инфаркттың алдын алу — бір реттік әрекет емес, жылдар бойы қалыптасатын өмір салты. Медициналық ғылым коронарлық апаттардың басым бөлігі алдын алуға болатынын сенімді түрде дәлелдеді — әрі бұл үшін қажет құралдардың көпшілігі дәрігердің емес, адамның өз қолында. Бастау үшін үлкен өзгерістер қажет емес: бір зиянды өнімді пайдалысына алмастыру, күн сайын серуен қосу немесе қан қысымын өлшеу жеткілікті. Дұрыс бағыттағы әрбір кішкентай қадам бір күні жүректің шамадан тыс жүктемеге шыдай алмай қалу ықтималдығын азайтады — ал бұл жасалған күш-жігер үшін ең құнды сый.