Мұздық өзендер каньондарды қалай қашайды

Жер бедері мыңдаған жылдар бойы су, мұз және жыныстардың қозғалысы арқылы өзгереді. Кейбір құбылыстар бірден байқалса, басқалары баяу жүріп, бірақ тоқтаусыз әсер етеді. Табиғаттың ең қуатты күштерінің қатарында мұздықтар мен олардың еруінен пайда болатын ағындар бар. Мұндай өзендер мінез-құлқымен және қуатымен ерекшеленеді. Дәл осы ағындар таулы алқаптарды тік қабырғалы терең каньондарға айналдыра алады.

Мұздық өзендердің ерекшеліктері

Мұздық бастау алатын ағындар кәдімгі өзендерден айқын өзгеше болады. Олардың сипаты маусымдық ерумен және тасымалданатын жыныс мөлшерімен анықталады. Осындай ерекшелік бұл ағындарды жыныстарды бұзуда аса тиімді етеді.

• олар құм, қиыршық тас және ірі валундарды көп мөлшерде тасымалдайды;
• су деңгейі жыл ішінде күрт өзгеріп отырады;
• қысқа аралықтарда ағыс жылдамдығы өте жоғары болады;
• шөгінділер әсерінен арна жиі ауысады.

Бұл белгілердің жиынтығы ағынның қашаушы қабілетін күшейтеді. Су тек өзі ғана әсер етпей, алып келген бөлшектерді құрал ретінде қолданады. Соның арқасында жер бедері қарапайым өзендерге қарағанда жылдамырақ өзгереді.

Тау жыныстарын бұзу тетіктері

Каньондардың қалыптасуы бірнеше өзара байланысты үдеріс арқылы жүзеге асады. Әрқайсысы шатқалдың тереңдігі мен пішініне өзінше ықпал етеді. Бірге әрекет еткенде олар күрделі эрозиялық көрініс қалыптастырады.

1. Абразия. Су құрамындағы тастар тегістеу қағазындай жұмыс істейді. Бөлшектер арна түбі мен қабырғасына соғылады. Уақыт өте беттер мүжіліп, ойыстар тереңдейді. Тіпті қатты жыныстар да осындай әсерге төтеп бере алмайды.
2. Гидравликалық қысым. Ағын жыныстардағы жарықшақтарды сумен толтырады. Қысымның кенет өзгеруі бұл саңылауларды кеңейтеді. Нәтижесінде жыныс бөліктері үзіліп, төменге қарай әкетіледі.
3. Еріту үдерісі. Кейбір минералдар сумен оңай әрекеттеседі. Олар біртіндеп жыныс массивінен шайылып кетеді. Бұл құбылыс әктасты аумақтарда айқын байқалады.

Осы тетіктердің бірлескен әсері мұздық өзендерді аса қуатты бұзушы күшке айналдырады. Каньондар біркелкі емес тереңдеп, күрделі пішінге ие болады. Сондықтан мұндай жер бедері әрдайым алуан түрлі болып көрінеді.

Мұздықтардың еруі мен климаттың рөлі

Климаттық жағдайлар ағындардың белсенділігіне тікелей ықпал етеді. Мұздықтардың қарқынды еру кезеңдері эрозияны күшейтеді. Суық уақыттарда үдеріс баяулағанымен, толық тоқтамайды.

• жылы маусымда су көлемі күрт ұлғаяды;
• ағыс жылдамдығы артқан сайын жыныстарға әсер күшейеді;
• шөгінділердің көбеюі механикалық қашау үдерісін ұлғайтады;
• тасқындар сатылар мен террасалардың пайда болуына әкеледі.

Осылайша климат каньондардың қалыптасу ырғағын белгілейді. Әр маусым шатқалдың келбетіне өз үлесін қосады. Мыңдаған жылдар ішінде бұл өзгерістер жиналып, ірі ландшафттық айырмашылықтарға айналады.

Мұздық каньондарына мысалдар

Әлемнің көптеген таулы өңірлерінде мұздық өзендердің жұмыс нәтижесін көруге болады. Мұндай пішіндер су мен мұздың қуатын айқын көрсетеді. Оларды зерттеу өткен климаттық жағдайларды түсінуге көмектеседі.

1. Альпі тауларының аңғарлары. Бұл аймақта тар каньондар кеңейген бөліктермен алмасып отырады. Мұндай құрылым мұздықтардың біркелкі ерімегенін көрсетеді. Ағындар жыныс құрамына және еңісіне қарай әртүрлі қашаған.
2. Солтүстік Америка шатқалдары. Бұрынғы мұз басу аймақтарында терең тілімдер сақталған. Олар мұз дәуірінің соңында пайда болған еріген су ағындарымен қалыптасқан. Мұндай каньондар биіктік айырмасымен ерекшеленеді.
3. Патагония ландшафттары. Оңтүстік Америкада мұздықтар әлі де өзендерді қоректендіреді. Бұл жерде шатқалдардың қалыптасуын тікелей бақылауға болады. Аймақ ғылыми зерттеулер үшін аса құнды саналады.

Бұл мысалдар мұздық өзендердің әртүрлі климаттық белдеуде каньондар жасай алатынын көрсетеді. Айырмашылық жыныс түріне, еңіс пен мұз басу тарихына байланысты. Дегенмен негізгі қағида барлық жерде бірдей.

Мұздық өзендер жер бетінің бейнесін өзгертетін қуатты құрал болып табылады. Олардың әсері су күшінен, жыныс тасымалынан және климаттық жағдайлардан құралады. Осындай ағындар жасаған каньондар планетаның өткенін сақтайды. Бұл пішіндерді зерттеу ландшафттардың эволюциясын түсінуге мүмкіндік береді. Баяу жүретін үдерістердің ұлы көріністер тудыратынын осы жерлер айқын дәлелдейді.