Орманда уақытша баспананы қалай орнатуға болады

Баспана табу немесе оны өз қолымен жасау қабілеті адамзаттың ең көне тіршілік ету дағдыларының бірі болып саналады — дәл осы қолайсыз ауа райынан қорғана алу қасиеті біздің ата-бабаларымызды әлдеқайда әлсіз тіршілік иелерінен ерекшелендірген. Қазіргі адам мұндай жағдайға сирек түседі, алайда орман кейде күтпеген сынақтар ұсына алады: адасып кеткен турист, кенеттен басталған дауылға тап болған адам немесе жарақат алып түнді өткізуге мәжбүр болған саяхатшы суықтан қорғануға тас дәуіріндегі аңшылар сияқты мұқтаж болады. Ормандағы төтенше жағдайлардың көпшілігінде негізгі қауіп — дене жылуының жоғалуы. Гипотермия аштықтан немесе шөлден әлдеқайда жылдам дамиды және нөлге жуық температура мен ылғалдылық жағдайында бірнеше сағаттың ішінде өмірге қауіп төндіруі мүмкін. Қолда бар табиғи материалдардан дұрыс жасалған баспана ұйықтайтын қап пен отсыз-ақ түнді аман өткізуге жеткілікті жылуды сақтап қала алады. Мұндай баспананы қалай құру керектігін білу — тек экстремалды тіршілік ету әуесқойларына арналған экзотикалық білім емес, табиғатқа жиі шығатын әр адам үшін негізгі өмірлік дағды.

Орнын таңдау және ресурстарды бағалау

Уақытша баспана салу кезінде қабылданатын алғашқы шешім бірінші бұтақты қолға алғанға дейін жасалады. Орналасатын орын табыстың жартысын анықтайды: дұрыс таңдалмаған жер ең мұқият салынған құрылымды да пайдасыз етуі мүмкін, ал дұрыс таңдалған орын өздігінен табиғи апаттан айтарлықтай қорғаныс береді.

Баспана үшін жақсы орынды таңдаудың негізгі өлшемдері бірнеше фактордан тұрады:

• желден қорғаныс — төбенің етегі, бір-біріне тығыз өскен ағаштар тобы немесе табиғи жартастың шығыңқы бөлігі ашық алаңмен салыстырғанда желдің әсерін бірнеше есе азайтып, құрылым ішінде жылуды сақтауға көмектеседі;
• құрғақ микрорельеф — аздап көтеріңкі немесе шұңқырсыз тегіс алаң жаңбыр кезінде судың ішке жиналуын және түнде ойпаттарға жиналатын суық ауаның баспанаға кіруін болдырмайды;
• құрылыс материалдарының жақын болуы — шырша бұтақтары, құлаған ағаштар, қабық, жапырақтар мен мүк жақын жерде болуы керек, өйткені алыстан материал тасу күш пен уақытты босқа жұмсауға әкеледі;
• қауіпсіздік — баспана еңкейіп тұрған, қураған бұтақтары бар ағаштардың астында, су ағуы мүмкін жерлерде немесе найзағай жиі түсетін жалғыз биік ағаштардың жанында орналаспауы керек;
• суға жақындық — ауыз су көзі жақын жерде болғаны дұрыс, бірақ баспананы дәл жағалаудың жанына орнатуға болмайды, себебі ол жерде ылғал жоғары және су тасқыны қаупі бар.

Орын таңдалғаннан кейін қолда бар ресурстарға жылдам баға беру қажет: айналада қандай материалдар бар, қараңғы түскенше қанша уақыт қалды және жағдай қаншалықты шұғыл. Осы сұрақтарға берілген жауаптар баспана түрін таңдауға тікелей әсер етеді.

Ормандағы баспаналардың негізгі түрлері

Орман ортасы бірнеше тексерілген құрылымдық шешімдерді ұсынады. Олар еңбек шығыны, жылу сақтау қабілеті және жауын-шашыннан қорғаныс деңгейі бойынша ерекшеленеді. Таңдау материалдардың қолжетімділігіне, адамның физикалық жағдайына және жоспарланған түнеу уақытына байланысты болады.

Әрбір баспана түрінің өз артықшылықтары мен шектеулері бар, сондықтан оларды ескеру қажет.

1. «Лин-ту» деп аталатын бір жақты қалқа — бір адамға және уақыт аз болған жағдайда ең тез салынатын нұсқалардың бірі. Екі ағаштың арасына немесе айыр бұтақтарға шамамен бір метр биіктікте көлденең тіреу қойылады. Оған 45 градус бұрышпен ұзын сырықтар сүйеледі, кейін олар төменнен жоғары қарай шырша бұтақтарымен немесе жапырақтармен жабылады — шатырдағы черепица сияқты қабат-қабат орналастырылады. Мұндай құрылым жаңбыр суын жақсы ағызады, бірақ тек бір жағынан қорғайды және тиімді жылыну үшін ашық жағына от жағуды қажет етеді.
2. Екі жақты шатыр тәрізді баспана жел мен жауын-шашыннан әлдеқайда жақсы қорғайды, өйткені ол екі жағынан да жабық. Екі ағаштың арасына қойылған орталық тіреу немесе қазық негіз ретінде қызмет етеді. Оған екі жағынан өткір бұрышпен сырықтар тіреліп, төңкерілген «А» әрпі тәрізді құрылым жасайды. Шырша бұтақтары немесе жапырақтар жерден төбеге қарай тығыз қабаттармен төселеді, әрбір келесі қатар төменгі қатарды кемінде үштен бір бөлігімен жауып тұруы тиіс — дәл осы әдіс қатты жаңбыр кезінде де судың ішке өтпеуін қамтамасыз етеді.
3. Жапырақтар мен бұтақтардан жасалатын «ұя» тәрізді баспана суық ауа райында ең жылы нұсқалардың бірі болып табылады, бірақ ол көп мөлшерде органикалық материалды қажет етеді. Ұзындығы шамамен екі метр болатын сырықтардан жасалған каркас еңкіш қойылады, содан кейін ол жапырақ, мүк және қылқан жапырақты бұтақтардың қалың қабатымен жабылады — әр жағынан кемінде бір метр. Ішкі кеңістік құрғақ жапырақтармен толтырылып, жататын орын жасалады, ал кіреберіс сол материалдың шоғымен жабылады. Нәтижесінде дене жылуын отсыз-ақ сақтайтын табиғи «ұйықтайтын қап» пайда болады.
4. Табиғи баспаналарды пайдалану — құлаған ағаштар, жартастардың астындағы ойықтар немесе қалың шырша бұтақтары — уақыт пен күшті үнемдеуге мүмкіндік береді, өйткені дайын табиғи құрылымды аздап жетілдіру жеткілікті. Тамырымен құлаған ағаштың тамыр жүйесі екі метрге дейін жететін табиғи желден қорғайтын қабырға жасайды. Мұндай жағдайда көлденең жатқан діңнің астына шырша бұтақтарынан төсеніш жасап, бүйірдегі саңылауларды жабу жеткілікті. Бұл нұсқа әсіресе адам қатты шаршаған немесе жарақат алған кезде өте пайдалы.

Қай баспананы таңдау нақты жағдайға байланысты. Алайда төтенше жағдайларда күрделі құрылым салуға тырысқаннан гөрі, тез әрі сапалы жасауға болатын қарапайым баспана таңдаған әлдеқайда тиімді.

Құрылыс және жылылау: кезең-кезеңімен техника

Баспана салудың жалпы принциптерін білу жеткіліксіз, орындау бөлшектерін түсінбеу жиі қателіктерге әкеледі. Көптеген сәтсіз әрекеттер жалпы схеманы білмеуден емес, нақты техникалық ұсақ-түйектерді елемеуден болады.

Баспана салудың дұрыс реттілігі бірнеше маңызды кезеңнен тұрады.

1. Негізді дайындау алдымен алаңды тастардан, бүрлерден және ұйқыға кедергі келтіретін бұтақтардан тазалаудан басталады. Жер кез келген ауа райында дене жылуын ауамен салыстырғанда шамамен жиырма есе жылдам тартып алады. Сондықтан дене мен жердің арасында жылу оқшаулағыш қабат болуы өте маңызды. Құрғақ шырша бұтақтарынан, жапырақтардан немесе мүктен жасалған кемінде он бес сантиметрлік төсеніш жеткілікті жылу оқшаулауын қамтамасыз етеді. Дене салмағының әсерінен ол жеті-сегіз сантиметрге дейін тығыздалады, бұл жұмысқа жарамды ең төменгі қалыңдық болып есептеледі.
2. Каркасты тұрғызу үшін жабындының салмағын көтере алатын жеткілікті берік сырықтар қажет. Негізгі тірек элементтерінің диаметрі кемінде үш-төрт сантиметр болуы тиіс. Жіңішке бұтақтар дымқыл шырша бұтақтарының салмағынан майысып, бүкіл құрылымды құлатуы мүмкін. Байланыстарды бекіту үшін қабықтың жолақтары, жас талдың немесе қайыңның иілгіш бұтақтары қолданылады — арқан болмаған жағдайда дәл осы материалдар түйіндердің жеткілікті беріктігін қамтамасыз етеді.
3. Жабынды төсеу шатыр черепицасы сияқты төменнен жоғары қарай жүргізіледі. Бірінші қатар төменгі шетіне тығыз қылқаны немесе жапырағы бар бұтақтардан жасалады, кейінгі қатарлар алдыңғы қатардың сабақтарын жауып тұратындай етіп қабатталып қойылады. Бұл әдіс судың ішке өтпей, сыртқа қарай ағуына мүмкіндік береді. Дайын қабаттың қалыңдығы кемінде жиырма сантиметр болуы керек — сонда ғана ол жеткілікті ауа ұстап, жылуды сақтай алады.
4. Қабырғалар мен кіреберісті жабу — құрылыстың соңғы кезеңі. Бүйір қабырғалар бұтақтармен жабылып, үстіне жапырақтар себіледі. Кіреберіс тек адамның еңбектеп кіруіне жеткілікті мөлшерде жасалады — оның ауданы неғұрлым кіші болса, жылу соғұрлым аз жоғалады. Кіреберісті жабу үшін шырша бұтақтарының немесе жапырақтардың тығыз шоғы пайдаланылады, адам ішке кіргеннен кейін оны іш жағынан тартып жабуға болады.

Құрылыс аяқталғаннан кейін міндетті түрде «жаңбыр сынағын» жүргізу керек — жабындыны қарап шығып, су немесе жел өтетін саңылаулардың жоқ екеніне көз жеткізу қажет.

Қосымша жылылау, қауіпсіздік және белгі беру

Құрылымды тұрғызу мәселенің тек бір бөлігін ғана шешеді. Баспана ішінде дұрыс әрекет ету және қауіпсіздік шараларын сақтау да өте маңызды. Сонымен қатар төтенше жағдайда уақытша баспана құтқарушыларға көрінетіндей болуы керек — әйтпесе көмек күтудің мәні жоғалады.

Баспана тиімділігін арттыру үшін бірнеше қосымша тәсілді қолдануға болады:

• баспана ішінде өзіңіздің үстіңізге қосымша жапырақ немесе шырша бұтақтарын жабу импровизацияланған көрпе сияқты әсер береді және дененің жоғарғы бөлігінен жылу жоғалуын айтарлықтай азайтады;
• басын кез келген қолжетімді материалмен жабу — капюшон, бас киім немесе жапырақ қабаты — өте маңызды, себебі дене шығаратын жылудың 30–40 пайызы дәл бас арқылы жоғалады;
• киімнің ішіне салынған құрғақ шөп қазіргі синтетикалық жылытқыштар сияқты принцип бойынша жұмыс істейтін тамаша жылу оқшаулағыш қабат жасайды;
• қалқа тәрізді баспананың алдында шағын от жағу қосымша жылу береді және киімді кептіруге мүмкіндік береді, бірақ жабық баспананың ішінде ашық от жағуға қатаң тыйым салынады, өйткені көміртек тотығымен улану қаупі бар.

Төтенше жағдайда өз орналасқан жеріңіз туралы белгі беру міндетті міндет болып табылады және оны кейінге қалдыруға болмайды.

1. Баспана жанындағы ашық алаңға тастардан немесе кесілген бұтақтардан SOS белгісін қою әуеден жақсы көрінеді. Әрбір таңбаның ұзындығы кемінде үш метр болуы керек — одан кіші белгілерді іздеу тікұшағы немесе ұшақ биіктен көре алмайды. Ашық фонда қара материал немесе қара фонда ашық материал ең жақсы контраст береді.
2. Түтін шығаратын от — күндіз назар аудартудың ең дәстүрлі әрі тиімді тәсілі. Қалың ақ түтін шығару үшін отқа дымқыл шөп, жапырақ немесе жасыл қылқан жапырақты бұтақтар қосылады. Пластик немесе резеңке жағылғанда шығатын қара түтін алыстан жақсы көрінеді және бұлтпен жақсы контраст жасайды, бірақ мұндай материалдар әрқашан қолжетімді бола бермейді.
3. Түнде жарық сигналдары өте тиімді. Тіпті кішкентай фонарь немесе күн сәулесінің айнадан, фольгадан немесе жылтыр металдан шағылуы бірнеше шақырым қашықтықтан көрінуі мүмкін. Үш рет қатарынан берілген жарық сигналы — бүкіл әлемде қабылданған апат белгісі. Мұндай сигналды тікұшақтың дыбысын күтпей-ақ қайталап отырған дұрыс, өйткені іздеу тобы сіз ойлағаннан әлдеқайда жақын болуы мүмкін.
4. Баспана мен ашық алаң арасындағы жолды белгілеу құтқарушыларға сигнал табылғаннан кейін адамға тікелей жетуге көмектеседі. Ағаштарға салынған кертік белгілер, тастардан жасалған бағыт көрсеткіштер немесе әр жиырма метр сайын сындырылған бұтақтар анық із қалдырады. Бұл әсіресе тығыз орманда маңызды, өйткені баспана ашық алаңнан небәрі бірнеше ондаған метр жерде орналасуы мүмкін, бірақ сол жерден мүлде көрінбеуі ықтимал.

Орманда уақытша баспана жасау дағдысы — тек экстремалды жағдайларды жақсы көретін адамдарға арналған ерекше қабілет емес, табиғатта уақыт өткізетін әр адам үшін практикалық маңызы бар білім. Оның негізгі принциптерін алдын ала, тыныш жағдайда, оқу жорығында тәжірибе жасап үйренген дұрыс. Бір рет табиғи материалдардан өз қолымен жұмыс істейтін баспана жасап көрген адам маңызды бір шындықты түсінеді: дұрыс көзқарас болған жағдайда орман жау емес, керісінше тіршілік ету үшін қажеттінің бәрін ұсынатын жомарт орта.